İşgal Altındaki İstanbul Basınında Kütüphaneler: Kolektif Hafıza ve Ulusal Kimlik - Aldırmaz, Yaşar (Bilgi Dünyası, 2025)
Kütüphaneler, tarih boyunca bilgi saklama mekânı olmanın yanı sıra, kültürel kimliğin inşasında ve kolektif hafızanın korunmasında da önemli bir rol oynamıştır. Mondros Mütarekesi sonrası İstanbul’un işgali, Osmanlı entelektüel mirasının korunması meselesini gündeme getirmiştir. Basında yayımlanan haberler, kütüphanelerin fiziksel ve yönetsel sorunlarının yanı sıra halkın kültürel mirasa sahip çıkma iradesini de yansıtmaktadır. Basın, kütüphaneleri kültürel bağımsızlığın ve ulusal kimliğin muhafazasında stratejik öneme sahip kurumlar olarak ele almıştır. Bu durum, kütüphanelerin fiziksel varlıklarının ötesinde entelektüel ve kültürel bir direnişin parçası olarak görüldüğünü göstermektedir. Michel Foucault’nun bilgi-iktidar analizi ve Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye kavramı çerçevesinde, kütüphaneler bilginin denetlendiği, yeniden üretildiği ve toplum-iktidar ilişkilerinin şekillendiği alanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmada, işgal dönemi İstanbul’unda vakıf kütüphanelerinin merkezi bir sistem altında toplanması gerekliliği ve Ali Emiri Efendi ile İzmirli İsmail Hakkı Bey gibi şahsiyetlerin bireysel entelektüel çabalarının nasıl karşılık bulduğu incelenerek, kültürel hafızanın nasıl şekillendiği ve bilginin iktidar ilişkileri çerçevesinde nasıl yönetildiği ortaya konmaktadır. Elde edilen bulgular, işgal dönemlerinde bilgi ve bellek kurumlarının fiziksel varlıklarının ötesinde, toplumsal ve siyasi mücadelelerin de bir parçası olarak konumlandığını göstermektedir. Özellikle Osmanlı bürokrasisindeki kurumsal zafiyetin kültürel mirasın korunması üzerindeki etkilerini ortaya koyan bu çalışma, savaş ve işgal gibi olağanüstü koşullarda bilginin korunması ve yeniden üretimine dair yapılacak karşılaştırmalı araştırmalar için güçlü bir temel sunmaktadır.
Keywords: Millî Mücadele; İstanbul; kütüphane; basın; bilgi-iktidar ilişkisi; kültürel sermaye