Öz

Araştırma değerlendirme ve teşvik sistemleri bilimsel araştırmaların kalitesini ölçmeyi amaçlar. Çünkü kaliteli araştırma çıktıları sadece insanların refahını değil, ülkelerin sosyo-ekonomik kalkınmasını ve rekabet edebilirliğini de artırır. Son yıllarda araştırmalar, kalite neredeyse tamamen göz ardı edilerek sadece nicel ölçütlere göre değerlendirilmekte ve araştırmacılar yayın sayısı, atıf sayısı gibi sayılar dikkate alınarak ödüllendirilmektedir. Ancak, sadece sayılara dayalı performans değerlendirme sistemleri zamanla araştırmacıları rant kollamaya teşvik etmektedir. Bu keşfedici örnek olay araştırmasında (exploratory case study), Türkiye’deki akademik yükselme ve teşvik sistemlerinin akademisyenlerin rant kollama davranışları üzerindeki etkileri incelenmektedir. Bu amaçla, Web of Science’ta (WoS) dizinlenen çok düşük etki faktörlü bir dergide, 2015 yılında yayımlanan Türkiye adresli makale yazarlarının akademik unvanlarındaki değişimler ile bu yazarların TÜBİTAK Uluslararası Bilimsel Yayınları Teşvik (UBYT) Programından yararlanıp yararlanmadıkları analiz edilmiştir. Bulgular, yazarların önemli bir kısmının niceliğe dayalı akademik yükselme ve teşvik sistemlerinin eksikliklerinden yararlanarak rant kolladıklarını, çeşitli etik sorunlar nedeniyle daha sonra WoS’tan çıkartılan bu dergide yayımladıkları sadece bir makaleyle bazı yazarların akademik unvanlar elde ettiklerini ve UBYT programından yararlanmak için dergide çok yüksek oranlarda tek ve iki yazarlı makale yayımladıklarını, ama dergi WoS’tan çıkartıldıktan sonra bu dergide yayın yapmaya hızla son verdiklerini göstermektedir. Akademisyenlerde rant kollama davranışlarını tetikleyen mevcut araştırma değerlendirme ve teşvik sistemlerinin yerine araştırmaların kalitesini öne çıkaran yeni araştırma değerlendirme sistemleri geliştirilmelidir.

Anahtar Kelimeler: Araştırma değerlendirme, akademik yükselme ve teşvikler, rant kollama, rant kollama davranışları, keşfedici örnek olay araştırması

Referanslar

  1. Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliği. (2018, 27 Haziran). Resmî Gazete, no. 30461. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=201811834&MevzuatTur=21&MevzuatTertip=5
  2. Akçiğit, U. ve Özcan-Tok, E. (2020). Türkiye bilim raporu. TÜBA. http://www.tuba.gov.tr/files/yayinlar/raporlar/Türkiye%20Bilim%20Raporu.pdf
  3. Aktan, C. C. (2003a). “Görünmez ayak” ve milletlerin israfı: Rant kollama. Aktan, C.C. (ed.) Rant kollama ve yasal soygun içinde (s. 7-18). Zaman Kitap.
  4. Aktan, C. C. (2003b). Takdim. Aktan, C.C. (ed.) Rant kollama ve yasal soygun içinde (s. 3-4). Zaman Kitap.
  5. Aktan, C. C. (2021, Eylül). Akademik rant kollama: Yükseköğretim kurumlarında rant yaratma, rant dağıtma ve rant kollama faaliyetleri. https://tinyurl.com/2p9yunda
  6. Al, U. ve Soydal, İ. (2014). Akademinin atıf dizinleri ile savaşı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 31(1), 23-42.
  7. Allik, J., Lauk, K. ve Realo, A. (2020). Factors predicting the scientific wealth of nations. Cross Cultural Research, 54(4), 364-397. https://doi.org/10.1177/1069397120910982
  8. Babbie, E. (2007). The practice of social research. (11th ed.) Thomson/Wadsworth.
  9. Baş, T. ve Akturan, U. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Nvivo ile nitel veri analizi. (2. bs.). Seçkin.
  10. By, R. T., Diefenbach, T. ve Klarner, P. (2008). Getting organizational change right in public services: The case of European higher education. Journal of Change Management, 8(1), 21-35.
  11. Checchi, D., Malgarini, M. ve Sarlo, S. (2019). Do performance-based research funding systems affect research production and impact? Higher Education Quarterly, 73, 45-69. https://doi.org/10.1111/hequ.12185
  12. Civera, A., Lehmann, E. E., Paleari, S. ve Stockinger, S. A. E. (2020). Higher education policy: Why hope for quality when rewarding quantity? Research Policy, 49(8).
  13. Clarivate Analytics. (2022). Journal Citation Reports. https://incites.clarivate.com/
  14. Demir, S. B. (2018a). Predatory journals: Who publishes in them and why? Journal of Informetrics, 12, 1296-1311. https://doi.org/10.1016/j.joi.2018.10.008
  15. Demir, S. B. (2018b). Pros and cons of the new financial support policy for Turkish researchers. Scientometrics, 116(3), 2053-2068. https://doi.org/10.1007/s11192-018-2833-4
  16. Dönmez, R. (2020, 28 Şubat). Hîle-i akademiyye. (blog yazısı). Eski Şehir Günlüğü. https://recaidonmez.com/2020/02/28/hile-i-akademiyye/
  17. Ercan, Z. (2016, 1 Haziran). Yozlaştırılan akademi: Teşvik. Bilim ve Gelecek, (148). https://bilimvegelecek.com.tr/index.php/2016/06/01/yozlastirilan-akademi-tesvik/
  18. Eshchanov, B., Abduraimov, K., Ibragimova, M. ve Eshchanov, R. (2021). Efficiency of “publish or perish” policy—Some considerations based on the Uzbekistan experience. Publications, 9, 33. https://doi.org/10.3390/publications9030033
  19. Fernández-Cano, A. (2021). Letter to the Editor: publish, publish … cursed! Scientometrics, 126, 3673-3682. https://doi.org/10.1007/s11192-020-03833-7
  20. Hartley, J. (2008). Academic writing and publishing: A practical handbook. Routledge.
  21. Hedding, D. W. (2019). Payouts push professors towards predatory journals. Nature, 565(7739), 267. https://doi.org/10.1038/d41586-019-00120-1
  22. KRE. (2022). The Anthropologist. http://www.krepublishers.com/theanthropologist.html
  23. Kılınç, O. (2007). Vaka çalışmalarında kavramsal çerçeve oluşturma ve tanımlamalar. A. Yüksel, B. Mil ve Y. Bilim (ed.) Nitel araştırma: Neden, nasıl, niçin? içinde (s. 183-212). Detay Yayıncılık.
  24. Koçak, Z. (2019). Predatory publishing and Turkey (editoryal). Balkan Medical Journal, 36(4), 199-201. https://doi.org/10.4274/balkanmedj.galenos.2019.2019.4.001
  25. Krueger, A. O. (1974, Haziran). The political economy of the rent-seeking society. American Economic Review, 64(3), 291-303.
  26. Latkov, A. (2014). Trends of rent-seeking theory. Munich Personal RePEc Archive. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/62864/1/MPRA_paper_62864.pdf
  27. Muller, J. Z. (2019). Sayıların diktatörlüğü: Başarıyı rakamlarla ölçme saplantısı ve çözüm yolları. (Çev. A. Kamacıoğlu). The Kitap.
  28. Muller, S. M. (2017). Academics as rent seekers: Distorted incentives in higher education, with reference to the South African case. International Journal of Education Development, 52, 58-67. https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2016.11.004
  29. Muthama, E. ve McKenna, S. (2020, Ağustos). The unintended consequences of using direct incentives to drive the complex task of research dissemination. Education As Change, 24. https://doi.org/10.25159/1947-9417/6688
  30. Mutlu, G. (2020). Türk akademisyenlerin yağmacı dergilere ilişkin görüşleri: Bir nitel betimsel çalışma. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 107-134. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.8c.1s.6m
  31. Nagin, D. S., Rebitzer, J. B., Sanders, S. ve Lowell J. T. (2002). Monitoring, motivation, and management: The determinants of opportunistic behavior in a field experiment. American Economic Review, 92(4), 850-873.
  32. Osuna, C., Cruz-Castro, L. ve Sanz-Menéndez, L. (2011). Overturning some assumptions about the effects of evaluation systems on publication performance. Scientometrics, 86(3), 575–592. https://doi.org/10.1007/s11192-010-0312-7
  33. Önder, Ç. ve Erdil, S. E. (2017). Opportunities and opportunism: Publication outlet selection under pressure to increase research productivity. Research Evaluation, 26(2), 66-77.
  34. Öztürk, K. (2012). Şişme dergiler ve yayın etiği ihlalleri. Matematik Dünyası, (2), 69-75.
  35. Pardo Guerra, J. P. (2022). Chains of knowledge. Pardo Guerra, J.P. The quantified scholar: How research evaluations transformed the British social sciences içinde (Bölüm 1). Columbia University Press. https://pardoguerra.org/chapter-1-chains-of-knowledge/
  36. Satoğlu, E. B., Balkış, G. ve Damar, H. (2021). TÜBİTAK araştırma geliştirme ve proje desteklerinin akademik araştırma faaliyetlerine olan etkisi. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 11(1), 83-91. https://doi.org/10.5961/jhes.2021.431
  37. Şener, M., Davulcu, C. D., Tahta, M. ve Günal, İ. (2019). Predatory journal preference in the field of orthopaedics and traumatology in Turkey. Acta Orthopaedica et Traumatologica Turcica, 53, 390-393. https://www.aott.org.tr/en/predatory-journal-preference-in-the-field-of-orthopaedics-and-traumatology-in-turkey-166630
  38. TÜBİTAK Türkiye Adresli Uluslararası Bilimsel Yayınları Teşvik (UBYT) Programı Uygulama Usul ve Esasları. (2015). (237-BK EK 1). https://www.tubitak.gov.tr/sites/default/files/237bk-ek1_0.pdf
  39. TÜBİTAK Türkiye Adresli Uluslararası Bilimsel Yayınları Teşvik (UBYT) Programı Uygulama Usul ve Esasları. (2021, 8 Temmuz). https://www.tubitak.gov.tr/sites/default/files/33_YK_islenmis_hali_UBYT.pdf
  40. Taylor & Francis Online. (2022). The Anthropologist: List of issues. https://www.tandfonline.com/loi/ranp20
  41. Tomaselli, K. G. (2018). Perverse incentives and the political economy of South African academic journal publishing. South African Journal of Science, 114(11/12), 1-6. https://doi.org/10.17159/sajs.2018/4341
  42. Tonta, Y. (2014a, 11 Temmuz). Akademik performans, öğretim üyeliğine yükseltme ve yayın destekleme ölçütleriyle ilgili bir değerlendirme. http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/tonta-yukseltme-kriterlerihakkinda-degerlendirme-11-Temmuz-2014.pdf
  43. Tonta, Y. (2014b). Use and misuse of bibliometric measures for assessment of academic performance, tenure and publication support. Metrics 2014: Workshop on Informetric and Scientometric Research (SIG/MET). 77th Annual Meeting of the Association for Information Science and Technology, October 31-November 5, 2014, Seattle, WA. http://bit.ly/1ur3cGN
  44. Tonta, Y. (2017). TÜBİTAK Türkiye Adresli Uluslararası Bilimsel Yayınları Teşvik (UBYT) Programının değerlendirilmesi. TÜBİTAK ULAKBİM. https://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/tonta-tubitak-ubyt-programinin-degerlendirilmesi.pdf
  45. Tonta, Y. (2018a). Does monetary support increase the number of scientific papers? An interrupted time series analysis. Journal of Data and Information Science, 3(1), 19-39. https://doi.org/10.2478/jdis-2018-0002
  46. Tonta, Y. (2018b, 5 Aralık). Araştırma değerlendirme üzerine. Sarkaç. https://sarkac.org/2018/12/arastirma-degerlendirme-uzerine/
  47. Tonta, Y. ve Akbulut, M. (2020a, 23 Eylül). Performansa dayalı akademik teşvik sistemleri üzerine. Sarkaç. https://sarkac.org/2020/09/performansa-dayali-akademik-tesvik-sistemleri-uzerine/
  48. Tonta, Y. ve Akbulut, M. (2020b). Does monetary support increase citation impact of scholarly papers? Scientometrics, 125(2), 1617-1641. https://doi.org/10.1007/s11192-020-03688-y
  49. Tonta, Y. ve Akbulut, M. (2020c). TÜBİTAK Türkiye Adresli Uluslararası Bilimsel Yayınları Teşvik (UBYT) Programının yeni destek algoritmasının değerlendirilmesi. Türk Kütüphaneciliği, 34(4), 606-637. https://doi.org/10.24146/tk.799197
  50. Tonta, Y. ve Al, U. (2022a, 15 Mart). Üniversitelerde rant kollama. Sarkaç. https://sarkac.org/2022/03/universitelerde-rant-kollama/
  51. Tonta, Y. ve Al, U. (2022b, 14 Nisan). Yüksek öğretimde kaliteyi sayılarla ölçme yanılgısı. Sarkaç. https://sarkac.org/2022/04/yuksek-ogretimde-kaliteyi-sayilarla-olcme-yanilgisi/
  52. Tonta, Y. ve Madran, O. (2021, 12 Şubat). Rantiye akademisyenler (video). Akademiden Notlar, 36. https://www.youtube.com/watch?v=ku3YqEes6dw
  53. Tonta, Y. ve Madran, O. (2022, 28 Ocak). Yağmacı dergiler (video). Akademiden Notlar, 63. https://youtu.be/cpi1G8n3Y6k?t=965
  54. ÜAK. (2019). Duyuru. https://www.uak.gov.tr/DuyuruBelgeleri/gecmis-duyurular/2019-mart-donemi/2019E_Duyuru_Y%C3%96K%20Karar%C4%B1_140319.pdf
  55. ÜAK. (2020a). 2016 Nisan ve öncesi dönemler doçentlik başvuru şartları. https://www.uak.gov.tr/Sayfalar/docentlik/basvuru-sartlari/2016-nisan-ve-oncesi-donemi-docentlik-basvuru-sartlari.aspx
  56. ÜAK. (2020b). 2018 Nisan dönemi doçentlik başvuru şartları. https://www.uak.gov.tr/Sayfalar/docentlik/basvuru-sartlari/2018-nisan-donemi-docentlik-basvuru-sartlari.aspx
  57. ÜAK. (2022, 25 Ocak). Yağmacı/Şaibeli Dergiler Hakkında Duyuru. https://www.uak.gov.tr/DuyuruBelgeleri/2022/yagmac%C4%B1-saibeli-dergiler-hk-duyuru-25012022.pdf
  58. Xia, J., Harmon, J. L., Connolly, K. G., Donnely, R. M., Anderson, M. R. ve Howard, H. A. (2015). Who publishes in “predatory” journals? Journal of the Association for Information Science and Technology, 66, 1406–1417.
  59. YÖK’ten “utandıran” uyarı! Akademisyenler de bunu yaparsa. (2018, Ocak). SGK Rehberi Haber ve Bilgi Portalı. https://www.sgkrehberi.com/haber/143842/
  60. Yükseköğretim Kanunu. (1981, 6 Kasım). Resmî Gazete, no. 17506. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2547.pdf
  61. Yükseköğretim Personel Kanunu. (1983, 13 Ekim). Resmî Gazete, no. 18190. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2914.pdf
  62. Yükseköğretim Kanunu ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. (2018, 6 Mart). Resmî Gazete, no. 30352. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.7100.pdf

Lisans

Telif Hakkı (c) 2022 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Al, U., & Tonta, Y. (2022). Araştırma Değerlendirme ve Teşvik Sistemlerinin Akademisyenlerin Rant Kollama Davranışları Üzerindeki Etkileri: Bir Keşfedici Örnek Olay Araştırması. Bilgi Dünyası, 23(1), 23-47. https://doi.org/10.15612/BD.2022.670