Öz

Türkiye’de Açık Erişim (AE) arşivleri ile ilgili 2000’li yılların başından beri önemli gelişmeler olsa da bunlar daha çok niceliksel boyutla sınırlı kalmıştır. Arşivlerin ve arşiv içeriklerinin niteliği ile ilgili önemli sorunlar hala varlığını korumaktadır. Bu çalışma ile Türkiye’deki üniversite AE arşivleri ve politikaları ile ilgili durum üniversite web sayfalarından ve AE arşivlerinden yaklaşık iki yıllık süre içerisinde (2019-2020) birbirini takip eden üç farklı dönemde (Haziran 2019, Mart 2020, Kasım 2020) toplanan veriye dayalı olarak incelenmiştir. Söz konusu zaman aralığı, YÖK’ün üniversite AE arşivleri ile ilgili çalışmalarını hızlandırmış olması açısından önemlidir. Öte yandan, toplanan üç dönemlik veri, benzer dönemlerde YÖK tarafından üniversite beyanlarına dayalı olarak toplanan veri ile de karşılaştırılarak iki yönlü bir inceleme gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, üniversite AE arşivlerinde ve arşivlerdeki kayıt sayısında sistematik olmasa da bir artış söz konusudur. Üniversitelerin AE arşivine sahip olmaları kuruluş yıllarından etkilenmekte, ancak türleri (devlet, vakıf) ile bağlantısı bulunmamaktadır. Öte yandan, üniversite AE arşivlerinin içeriğindeki kayıt sayısı, üniversitenin yaşından, türünden ya da bir AE politikasına sahip olup olmamasından, hatta bu politikanın zorunlu statüsünden etkilenmemektedir. Bu durum, AE politikalarının yeterince işlevsel olamadığını akla getirmektedir. YÖK’ün topladığı üniversite beyanlarına dayalı verilere göre arşiv sayısı üç dönem için de toplanan verilere göre bulunanlardan daha fazladır. En çarpıcı farklılık zorunlu AE politikası konusundadır. YÖK verilerine göre zorunlu AE politika sayısı toplanan verilerle bulunanın çok üzerindedir ki bu üzerine ayrıca çalışılması gereken bir konudur. Bu çalışma, Türkiye’de üniversite AE arşivleri ile ilgili mevcut durumu birbirini takip eden üç döneme göre ve doğrudan birincil kaynaklardan toplanan veriler üzerinden incelemesi, bu verilerle YÖK tarafından toplanan üniversite beyanlarına dayalı verileri karşılaştırarak, karşılaştırmalı bir analiz sunması ve AE politikalarının içeriklerini incelemesi bakımından mevcut çalışmalardan farklılaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Açık erişim, açık erişim arşivi, üniversite açık erişim arşivleri, açık erişim politikası, kurumsal arşivler, kurumsal açık erişim arşivleri, üniversiteler, Yükseköğretim Kurulu, YÖK

Referanslar

  1. Afzali, M. (2009). Türkiye’de açık erişim, kurumsal arşivler ve akademik kütüphaneler [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/467100
  2. Akbayrak, E. H., Bayram, Ö., Coşkun, C., Holt, İ., Karasözen, B. ve Tonta, Y. (2006). Institutional repository movement in Turkey. Open Scholarship 2006: New Challanges for Open Access Repositories, Glasgow, England. http://eprints.rclis.org/8325/
  3. Akın, S. (2018). Türkiye’de akademilerde açık erişim ve bir açık erişim modeli önerisi [Yüksek Lisans Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi]. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/82990
  4. Alav, O. (2018). Türkiye’de kurumsal açık erişim arşiv yönetişimi üzerine bir araştırma ve model önerisi [Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi]. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/263479
  5. ANKOS. (2018). Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu Derneği (ANKOS) faaliyet raporu, Haziran 2014—Mayıs 2016. https://ankos.org.tr/wp-content/uploads/2018/10/ANKOSDerne%C4%9Fi-Faaliyet-Raporu-2014-2016.pdf
  6. ANKOS. (2022). Genel Bilgi. https://ankos.org.tr/tr/hakkimizda/genel-bilgi/
  7. Back, M., Hendriks, F., Schönbrodt, F. ve NOSI. (2017). 7 Adımda şeffaf ve tekrarlanabilir araştırma yürütmek (H. E. Kocalar, Çev.). Netzwerk der Open-Science-Initiativen (NOSI). https://osf.io/tbkzh/
  8. BBY Haber. (2015, 2 Nisan). Dünyadaki açık arşiv siteleri arasında kaçıncı sıradayız? Bilgi ve Belge Yönetimi (BBY) Haber Portalı. https://www.bbyhaber.com/bby/2015/04/02/dunyadaki-acikarsiv-siteleri-arasinda-kacinci-siradayiz
  9. BOAI. (2002). Budapest Open Access Initiative (Turkish Translation). https://www.budapestopenaccessinitiative.org/boai-10-translations/turkish-translation
  10. BOAI. (2012). Budapest Open Access Initiative (Turkish Translation). https://www.budapestopenaccessinitiative.org/translations/turkish-translation
  11. Borgman, C. L. (2007). Scholarship in the digital age: Information, infrastructure, and the internet. MIT Press.
  12. Bulut, B., Çelik, S., Gürdal, G., Holt, İ., Kafalı Can, G., Madran, O. ve Tonta, Y. (2020). Türkiye’de açık erişim ve açık bilim. ÜNAK2020 Akademik Yayıncılık, Açık Bilim ve Kütüphane(ci)ler Sempozyumu, Yaşar Üniversitesi, İzmir. http://openaccess.ihu.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12154/1262
  13. Cengiz, E. (2021). Türkiye’deki kurumsal akademik arşivler üzerine bir değerlendirme. Arşiv Dünyası, 8(1), 41-54. https://doi.org/10.53474/ad.855508
  14. Cohen, B. H. (2013). Statistical tests for ordinal data. Explaining Psychological Statistics içinde. John Wiley & Sons, Inc.
  15. DergiPark. (2023). Hakkında. https://dergipark.org.tr/tr/pub/page/about
  16. Dilek Kayaoğlu, H. (2006). Açık erişim kavramı ve gelişmekte olan bir ülke olarak Türkiye için anlamı. Türk Kütüphaneciliği, 20(1), 29-60.
  17. DOAJ. (2023). About DOAJ. https://doaj.org/about/
  18. Doğan, G. (2021). Türkiye’deki üniversitelerin akademik arşivleri: Mevcut durum. Yüksek Öğretim Dergisi, 20, 65-69.
  19. Doğan, G. (2019). Akademik arşivler ve mevcut durum. 7. Ulusal Açık Bilim Konferansı ve OpenAIRE Advance Çalıştayı, İzmir. https://libguides.iyte.edu.tr/OSandOpeAIREAdvance
  20. Doğan, G. (2020, 12 Şubat). Türkiye’deki akademik arşivlerin durumu. Sarkaç. https://sarkac.org/2020/02/turkiyedeki-akademik-arsivlerin-durumu/
  21. Ertürk, K. L. (2008). Türkiye’de bilimsel iletişim: Bir açık erişim modeli önerisi [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/467538
  22. Ertürk, K. L. ve Küçük, M. E. (2010). Bilimsel bilginin görünürlüğü: Hacettepe Üniversitesi’nde açık erişim farkındalığı. Türk Kütüphaneciliği, 24(1), 63-93.
  23. Gürdal, G., Türkfidani, A., Kutlutürk, L., Çelik, S. ve Keten, B. (2012). Araştırma kurumları için OpenAIRE kılavuzu. Türk Kütüphaneciliği, 26(2), 416-438.
  24. Harman. (2023). Arşiv istatistikleri. https://harman.ulakbim.gov.tr/archiveStatistics
  25. Harnad, S. (1994, 28 Ocak). Subversive Proposal. https://groups.google.com/g/bit.listserv.vpiej-l/c/BoKENhK0_00?hl=en
  26. Hartel, R. (2022). Open access. Journal of Food Science, 87(2), 484-484. https://doi.org/10.1111/17503841.15255
  27. International Science Council. (2020). Open science for the 21st century: Draft ISC working paper, June 2020. International Science Council. https://council.science/wp-content/uploads/2020/06/International-Science-Council_Open-Science-for-the-21st-Century_Working-Paper-2020_compressed.pdf
  28. Karasözen, B., Zan, B. U. ve Atılgan, D. (2010). Türkiye’de açık erişim ve bazı ülkelerle karşılaştırma. Türk Kütüphaneciliği, 24(2), 235-257.
  29. MedOANet. (2013). MedOANet açık erişim politikaları uygulama ilkeleri. http://www.openaccess.hacettepe.edu.tr:8080/xmlui/handle/11655/11885
  30. Open-access. (2022). Cambridge Dictionary içinde. https://dictionary.cambridge.org/tr/s%C3%B6zl%C3%BCk/ingilizce/open-access
  31. OpenDOAR. (2023). OpenDOAR statistics. https://v2.sherpa.ac.uk/view/repository_visualisations/1.html
  32. PASTEUR4OA. (2015). Araştırma yapan kurumlar için açık erişim politikası geliştirme ve uygulama ilkeleri. https://zenodo.org/record/51940#.YILKJZAzaUk
  33. Pinfield, S., Wakeling, S., Bawden, D. ve Robinson, L. (2020). Open access in theory and practice: The theory-practice relationship and openness. Taylor & Francis. https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/39922
  34. Poynder, R. (2019). Open access: Could defeat be snatched from the jaws of victory? https://richardpoynder.co.uk/Jaws.pdf
  35. ROARMAP. (2023). Welcome to ROARMAP. https://roarmap.eprints.org/
  36. Sarı, Ö. (2022). Türkiye’deki Üniversitelerin Açık Erişim Arşivlerinin ve Politikalarının Değerlendirilmesi [Yükseklisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/742256
  37. Scholastica. (2017, 8 Şubat). Universal green OA to solve serials crisis: Interview with Stevan Harnad. https://blog.scholasticahq.com/post/universal-green-oa-to-solve-serials-crisisstevan-harnad/
  38. Science Europe. (2022). Action Plan for Diamond Open Access. Science Europe. https://www.scienceeurope.org/our-resources/action-plan-for-diamond-open-access/
  39. Suber, P. (2012). Open access. MIT Press.
  40. Swan, A. (2012). Policy guidelines for the development and promotion of open access. https://bit.ly/3asB9zN
  41. Swan, A. (2015). Open Access policy effectiveness: A briefing paper for research institutions. http://www.pasteur4oa.eu/resources/131#.YoSl-ehByUk
  42. Taşkın, Z. (2022, Mart 22). Avrupa’da açık erişim ve araştırma değerlendirmesi üzerine umut verici gelişmeler. Sarkaç. https://sarkac.org/2022/03/osec2022/
  43. Tonta, Y. (2008). Open access and institutional repositories: The Turkish landscape. D. Bayır (Ed.), Turkish Libraries in Transition: New Opportunities and Challenges içinde (Cilt 1. 4, Sayı 1, ss. 27-47). Turkish Librarians’ Association. http://eprints.rclis.org/14703/
  44. Tonta, Y. (2015). Açık bilim ve açık erişim. Prof. Dr. İrfan Çakın’a Armağan içinde (ss. 235-250). Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü.
  45. Tonta, Y. (2005). Açık erişim ve kurumsal arşivler. 41. Kütüphane Haftası, Ankara. https://www.academia.edu/255196/A%C3%A7%C4%B1k_Eri%C5%9Fim_ve_Kurumsal_Ar%C5%9Fivler
  46. TÜBİTAK ULAKBİM. (2022). TÜBİTAK ULAKBİM Elmas Açık Erişim Eylem Planı’nı imzaladı. https://ulakbim.tubitak.gov.tr/tr/haber/tubitak-ulakbim-elmas-acik-erisim-eylem-planini-imzaladi
  47. UNESCO. (2021). UNESCO recommendation on open science. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379949.locale=en
  48. Waters, D. L. (2021). Opening the door to Open Access. Australasian Journal on Ageing, 40(3), 235-236. https://doi.org/10.1111/ajag.12996
  49. YÖK. (2023). YÖK Açık Erişim—Açık Bilim. https://acikerisim.yok.gov.tr/acik-erisim
  50. Yurtseven, M. (2019). Kurumsal akademik arşivlerde farkındalık oluşturma çalışmaları: İSTE Kurumsal Akademik Arşivi örneği. Türk Kütüphaneciliği, 33(3), 171-181.
  51. Zhang, L. ve Watson, E. M. (2017). Measuring the impact of gold and green open access. https://harvest.usask.ca/handle/10388/8089

Lisans

Telif Hakkı (c) 2023 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Sarı, Özge, & Doğan, G. (2023). Türkiye’deki Üniversitelerin Açık Erişim Arşivleri ve Politikaları. Bilgi Dünyası, 24(2), 165-194. https://doi.org/10.15612/BD.2023.727