Öz

Gittikçe gelişmekte olan yapay zekâ (YZ) teknolojisi araçları, bilinçli, eleştirel ve etik ilkelere dikkat ederek kullanıldığında, birey, kurum ve kuruluşların birçok gereksinimini karşılamada etkinlik, hız, doğruluk ve verimliliği sağlamaktadır. Yapay zekâ teknolojilerini tanımak, anlamak, değerlendirmek ve etkili bir biçimde kullanmak için yapay zekâ okuryazarı olmak önemlidir. Bu çalışmanın amacı, yapay zekâ okuryazarlığını tanımlamak, önemini vurgulamak ve kütüphanelerin bu okuryazarlığın geliştirilmesindeki rolünü incelemektir. Ayrıca, yapay zekâ okuryazarlığının bireylerin yapay zekâ teknolojilerini eleştirel bir şekilde değerlendirme ve kullanma becerilerini artırma potansiyelini ortaya koymaktır. Nitel betimleme yöntemi ile hazırlanan, yerli ve yabancı literatürden ilgili kaynakların analizinin yapıldığı çalışmanın kapsamında, yapay zekâ okuryazarlığı kavramı tanımlanmış, bu okuryazarlık türünün geliştirilmesinde kütüphanelerin rolüne yer verilmiş, ayrıca çalışma bu bağlamda Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avustralya ve Kuzey Amerika’dan örnek alınan üniversite ve halk kütüphanelerine ilişkin örneklerle desteklenmiştir. Çalışmanın bulgularından elde edilen sonuç, kütüphanelerin yapay zekâ okuryazarlığını geliştirme konusundaki rolünün önemli olduğuna ve bu alandaki eğitim programlarının güçlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Kütüphaneler, yapay zekâ teknolojilerinin etik ve etkili kullanımı konusunda kılavuzluk ederek, bireylerin bu araçlardan daha iyi yararlanmalarını sağlayabilir. Yerli literatürde bu kapsamda kütüphaneler için yapay zekâ okuryazarlığının anlamını ele alan ve ilişkili yabancı ve yerli literatürü detaylı, sistematik bir biçimde değerlendiren başka bir çalışma olmaması nedeniyle, bu araştırmanın özgün olduğu düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Yapay zekâ okuryazarlığı, ChatGPT, yapay zekâ halüsinasyonu, istem mühendisliği, kütüphane, kütüphaneci

Referanslar

  1. Ajwa, Z. I. A., Patel, A. ve Moseley, A. (2024). Harnessing AI technologies: innovations in literacy libraries for diverse learners. International Journal of Cyber and IT Service Management, 4(1),17–24. https://doi.org/10.34306/ijcitsm.v4i1.145
  2. Akinsuli, O. (2024). Traditional AI vs generative AI: The role in modern cyber security. Journal of Emerging Technologies and Innovative Research (JETIR), 11(7), 431-447. https://www.jetir.org/papers/JETIR2407842.pdf
  3. Alneyadi, S., Wardat, Y., Alshannag, Q. ve Abu-Al-Aish, A. (2023). The effect of using smart e-learning app on the academic achievement of eighth-grade students. EURASIA Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 19(4), 1-11. https://doi.org/10.29333/ejmste/13067
  4. Anderson, D. (2023). AI impact on our lives: Discover the transformative power of AI. Independently published
  5. Asbai, A. (2024). Mitigating hallucination in large language model code generation for higher education: an evaluation of retrieval augmented generation (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). School of Electrical Engineering and Computer Science.
  6. Bongiovanni, E., Beltran, L., Griego, C., Herckis, L., Kawaratani, L. E., Lan, H., McKee, J. ve Werlinich, A. (2024). AI literacy in academic library instruction: An environmental scan. OSF. https://osf.io/preprints/osf/rcy57_v1
  7. Cambridge University Press & Assessment. (2025). Prompt engineering. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prompt-engineering
  8. Chatterjee, D. (2025). An empire of artifcial intelligence: Exploring an intersection of politics, society, and creativity. International Journal of Politics, Culture, and Society, 38, 81-110. https://doi.org/10.1007/s10767-024-09484-3
  9. Chigwada, J. (2024). A proposed framework for a digital literacy course for artificial intelligence in academic libraries. South African Journal of Libraries & Information Science, 90(2), 1-8. https://doi.org/10.7553/90-2-2388
  10. Chiu, T. K. F. (2024). Future research for transforming higher education with Generative AI. Computer Education: Artificial Intelligence, 6, 100197, 1-9. https://doi.org/j.caeai.2023.100197
  11. Črček, N. ve Patekar, J. (2023). Writing with AI: University students’ use of ChatGPT. Journal of Language and Education, 9(4), 128-138. https://doi.org/10.17323/jle.2023.17379
  12. Coursera (2024, 3 Ekim). What is prompt engineering? Definition and examples. https://www.coursera.org/articles/what-is-prompt-engineering
  13. Cox, A. (2024). Algorithmic literacy, AI literacy and responsible generative AI literacy. Journal of Web Librarianship, 18(3), 93-110. https://doi.org/10.1080/19322909.2024.2395341
  14. Çelebi, C., Demir, U. ve Karakuş, F. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı konulu çalışmaların sistematik derleme yöntemiyle incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 5/2, 535-560. https://dergipark.org.tr/tr/pub/neueefd/issue/80951/1389126
  15. Çetin, M., Karakuş, A., ve Geçgel, Ş. (2024). Gelişen Bir Paradigma: Yapay Zekâ Okuryazarlığı. International Journal of Active Learning, 8(1), 50-63. https://doi.org/10.48067/ijal.1422876
  16. Çuhadar, S., Mert, S. Gezer, Ç., Helvacıoğlu, E., Arus, O., Arslan, Ö., Karslı, M., Sönmez, Ç., Taş, A., Açıkalın, C., Aydemir Mazlumoğlu, A., Erken, M., Yılmaz, M., Gürdal, G., Araz Çerkez, Ö., Uğur, E., Menemenlioğlu, A., Şenoğlu, A. ve Atlı, S. (2024). Üniversite kütüphanecilerinin yapay zekâ algıları, kütüphanelerde uygulama alanları ve geleceği. Bilgi Dünyası, 25(2), 410-458. https://doi.org/10.15612/BD.2024.785
  17. Demir, G. (2023). 21. yüzyıl becerilerinin kazandırılmasında okul kütüphanelerinin rolü. N. C. Karadağ ve A. Balcıoğulları (Ed.). Sosyal Bilimlerde Güncel Araştırma ve İncelemeler IV içinde (ss. 27-66). Ankara: Akademisyen Yayınevi.
  18. Demir, G. (2024). Kütüphane ve bilgi merkezlerinde inovasyon ve yapay zekâ. H. S. Keseroğlu (Ed.). Bidge Yayınları.
  19. Dereli, T. (2020). Yapay zekâ ve insanlık. M. Şeker, Y. Bulduklu, C. Korkut ve M. Doğrul (Ed.). Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği içinde (ss. 114-130). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
  20. Eken, S. (2023). Ethic wars: Student and educator attitudes in the context of ChatGPT. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4365433
  21. Elçiçek, M. (2024). Öğrencilerin yapay zekâ okuryazarlığı üzerine bir inceleme. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 6(1), 24-35. https://doi.org/10.53694/bited.1460106
  22. Enis, M. (2024, 11 Kasım). AI and the public. https://www.libraryjournal.com/story/ai-and-the-public
  23. Farhi, F., Jeljeli, R., Aburezeq, I., Dweikat, F. F., Al-shami, S. A. ve Slamene, R. (2023). Analyzing the students’ views, concerns, and perceived ethics about chat GPT usage. Computers and Education: Artificial Intelligence, 5, 1-8. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100180
  24. Gocen, A. ve Aydemir, F. (2020). Artificial Intelligence in education and schools. Research on Education and Media, 12(1), 13-21. https://doi.org/10.2478/rem-2020-0003
  25. GovTech. (2023, 18 Ekim). How should public libraries leverage AI technology? https://www.govtech.com/artificial-intelligence/how-should-public-libraries-leverage-ai-technology
  26. Gökçearslan, Ş. ve Yıldız Durak, H. (Ed.). (2024). Yapay zekâ okuryazarlığı. Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık.
  27. Gupta, D. ve Srivastava, A. (2024). The potential of generative AI: Transforming technology, business and art through innovative AI applications. London: BPB Online.
  28. Hervieux, S. ve Wheatley, A. (2024a). Choice White Paper: Building an AI literacy framework: perspectives from instruction librarians and current information literacy tools. Choice. https://www.choice360.org/wp-content/uploads/2024/08/TaylorFrancis_whitepaper_08.28.24_final.pdf
  29. Hervieux, S. ve Wheatley, A. (2024b). White Paper-Building an AI literacy framework: perspectives from instruction librarians and current information literacy tools. https://www.choice360.org/research/white-paper-building-an-ai-literacy-framework-perspectives-from-instruction-librarians-and-current-information-literacy-tools/
  30. Hibben, M. (2020). Michael Hibben: Movers & Shakers — Digital Developers. Library Journal. https://www.libraryjournal.com/story/michael-hibben-mover-shakers-2020-digital-developers
  31. Hossain, Z. (2025). School librarians developing AI literacy for an AI-driven future: Leveraging the AI citizenship framework with scope and sequence. Library Hi Tech News, 42(2), 17-21. https://doi.org/10.1108/LHTN-10-2024-0186
  32. Huang, Z. X., Gasco-Hernandez, M., Prasad, A. ve Gil-Garcia, J. R. (2024). Public libraries and their role in raising awareness about AI and fostering inclusive civic engagement: Current practices and future development. DGO 2024: 25th Annual International Conference on Digital Government Research, Taipei, Taiwan, Haziran 2024. https://doi.org/10.1145/3657054.3657137
  33. Hussain, A. (2018). Role of libraries in education. https://www.researchgate.net/publication/325192754_Role_of_Libraries_in_Education
  34. IGI Global. (2025). What is scaffolded learning. https://www.igi-global.com/dictionary/understanding-underlying-constructs-webquests/25786
  35. Işık, M. ve Çamur, Ö. (2024). Yapay zekâ ve dijital okuryazarlık: Akademik çabada yeni dinamikler. Beykoz Akademi Dergisi, 12(2), 173-197. https://doi.org/10.14514/beykozad.1508294
  36. Jones, I. (2018, 30 Ağustos). Pepper the humanoid robot comes to Roanoke County Public Library. https://www.wsls.com/news/2018/08/30/pepper-the-humanoid-robot-comes-to-roanoke-county-public-library/
  37. Kalantzis, M. ve Cope, B. (2025), Literacy in the time of artificial intelligence. Read Res Q, 60, e591. https://doi.org/10.1002/rrq.591
  38. Kara, E. A. (2024). Yapay zekâ okuryazarlığı. E. V. Balcı ve B. Uzun (Ed.). İletişim üzerine içinde (s. 27-42). Tablet.
  39. Karaoğlan Yılmaz, F. G. ve Yılmaz, R. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı ölçeğinin Türkçeye uyarlanması. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 5(2), 172-190.
  40. Karasar, N. (2010). Bilimsel araştırma yöntemi (23. bs.) Nobel Yayınları.
  41. Kavak, A. (2024). Türkiye’de halk kütüphanesi çalışanlarının yapay zekâya yönelik genel tutumları. Türk Kütüphaneciliği, 38(4), 225-261. https://doi.org/10.24146/tk.1486759
  42. Keown, J. (2024, 9 Mart). The changing role of libraries in education: A great statistical perspective. https://learningmole.com/libraries-in-education/
  43. Küçükcan, B. ve Yıldırım, B. F. (Ed) (2023). Yapay zekâ: Disiplinlerarası yaklaşımlar. VakıfBank Kültür Yayınları.
  44. Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü [KYGM]. (2024). Dijital geleceğin anahtarı yapay zekâ temelli kütüphaneler. 60. Kütüphane Haftası Yayını. https://www.kutuphaneveteknoloji.com/wp-content/uploads/2024/04/bulten.pdf
  45. Laupichler, M. C., Aster, A., Schirch, J., ve Raupach, T. (2022). Artificial intelligence literacy in higher and adult education: A scoping literature review. Computers and Education: Artificial Intelligence, 100101.
  46. Lavanya, C. (2021). Artificial intelligence. J. Karthikeyan, T. S. Hie ve N. Y. Jin (Ed.). Learning outcomes of classroom research içinde (ss. 12-18). L Ordine Nuovo Publication.
  47. Lo, L. (2024). Evaluating AI literacy in academic libraries: A survey study with a focus on U.S. employees. College & Research Libraries, 85(5), 635. https://doi.org/10.5860/crl.85.5.635
  48. Long, D. ve Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. Proceedings of the 2020 CHI conference on human factors in computing systems içinde (s. 1-16). 25–30 Nisan 2020, Honolulu, HI, USA, Association for Computing Machinery, Inc. (ACM). https://dl.acm.org/doi/proceedings/10.1145/3313831#issue-downloads
  49. Manga, E. A., Ejaz, A. Z. ve Ilyas, Z. (2025). Artificial intelligence: An opportunity or a threat for Africa? World Journal of Information Technology, 3(1), 38-46. https://doi.org/10.61784/wjit3019
  50. Marasinghe, M. M. I. K., Gunasekera, D. ve Senevirathne, W. A. R. (2024). Application of artificial intelligence for library services: A systematic literature review. Journal of the University Librarians Association of Sri Lanka, 27(2), 257–284. https://doi.org/10.4038/jula.v27i2.8089
  51. Martin, J. ve Armstrong, M. (2024, 12 Nisan). Tips and trends: AI developments and resources for academic librarians. https://acrl.ala.org/IS/tips-and-trends-ai-developments-and-resources-for-academic-librarians/
  52. Mansoor H. M. H, Bawazir, A, Alsabri, M. A, Alharbi, A ve Okela, A. H (2024) Artificial intelligence literacy among university students: A comparative transnational survey. Front. Commun. 9:1478476. https://doi.org/10.3389/fcomm.2024.1478476
  53. McKinsey & Company (2024, 22 Mart). What is prompt engineering? https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-prompt-engineering
  54. MIT Library. (2024). Using Generative Artificial Intelligence (Gen AI) at MIT. https://library.mit.edu.au/Using_Generative_Artificial_Intelligence
  55. Oeldorf-Hirsch, A. ve Neubaum, G. (2025).What do we know about algorithmic literacy? The status quo and a research agenda for a growing field. New Media & Society, 27(2), 681–701. 10.1177/14614448231182662
  56. Oruç, T., Yeşilyurt, M. ve Kurt, M. (2024). Eğitimde yapay zekâ konulu çalışmaların betimsel analizi. Temel Eğitim Dergisi, 24, 44-60. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3851272
  57. Özden, M. (2022). Disipliner okuryazarlıklar. Ankara: Anı Yayıncılık.
  58. Öztürk, F. (2020). Kütüphanelerde yapay zekâ uygulamaları [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi.
  59. Öztürk, F. ve Özel, N. (2021). Yapay zekâ ve kütüphaneler. Bilgi Dünyası, 22(2), 351-386. https://doi.org/10.15612/BD.2021.648
  60. Palo Alto City Library. (2025). Get started with robotics and coding. https://library.cityofpaloalto.org/get-started-with-nao-robot/
  61. Polat, Ö. (2024). Halk kütüphanesi çalışanlarının yapay zekâ okuryazarlığı üzerine bir araştırma: İzmir halk kütüphaneleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö15), 625-641. https://zenodo.org/record/13825203
  62. Polatgil, M. ve Güler, A. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı ölçeğinin Türkçe’ye uyarlanması. Sosyal Bilimlerde Nicel Araştırmalar Dergisi, 3(2), 99-114. https://toad.halileksi.net/olcek/yapay-zekâ-okuryazarligi-olcegi-3/
  63. PressReader. (2025). Building AI literacy: Equipping libraries for the technological shift. https://blog.pressreader.com/libraries-institutions/building-ai-literacy-equipping-libraries-for-the-technological-shift
  64. Rajesh, T. (2021). Artificial intelligence. J. Karthikeyan, T. S. Hie ve N. Y. Jin (Ed.). Learning outcomes of classroom research içinde (ss. 28-36). L Ordine Nuovo Publication.
  65. Ridleyand, M. ve Pawlick-Potts, D. (2021). Algorithmic literacy and the role for libraries. Information Technology and Libraries, 1-15. https://doi.org/10.6017/ital.v40i2.12963
  66. Rotella, K. (2021, 10 Eylül). Teaching information literacy with NYPL’s resources. The New York Public Library. https://www.nypl.org/blog/2021/09/10/teaching-information-literacy-resources
  67. Sadiku, M. N. O., Musa, S. M. ve Chukwu, U. C. (2022). Artificial intelligence in education. Bloomington, IN: iUniverse.
  68. Sağlam, M. ve Çetintaş, H. B. (2022). Süper akıllı toplumlarda bilgi hizmetleri. Bilgi Dünyası, 23(1), 81-106. 10.15612/BD.2022.638
  69. Samuel, M. D. (2021). Artificial intelligence. J. Karthikeyan, T. S. Hie ve N. Y. Jin (Ed.). Learning outcomes of classroom research içinde (ss. 100-107). L Ordine Nuovo Publication.
  70. San Francisco Public Library. (2024, 10 Mayıs). Workshop: A.I. and A.I. Robotics: Presented by the Institute of Responsible AI Robotics. https://sfpl.org/events/2024/10/05/workshop-ai-and-ai-robotics
  71. Sarıçoban, B. S. (2024a). Üniversite kütüphanelerinin geleceği: Yapay zekâ ve büyük veri analitiğinin avantajları ve dezavantajları [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Kastamonu Üniversitesi.
  72. Sarıçoban, B. S. (2024b). Touching history with artificial intelligence: Digital restoration and presentation of old photos. International Conference: Modern practices and methods of Digitization, Digital Restoration & Presentation of old Photographs, 6 Haziran 2024, Bulgaristan. https://www.researchgate.net/profile/Burak-Saricoban
  73. Selçuk, N. (2019). Bilgi merkezlerinde yapay zekâ uygulamaları: Türkiye için durum analizi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çankırı Karatekin Üniversitesi.
  74. Scott-Branch, J., Laws, R. ve Terzi, P. (2023). The Intersection of AI, information and digital literacy: Harnessing ChatGPT and other generative tools to enhance teaching and learning. https://repository.ifla.org/server/api/core/bitstreams/54750fdf-5d4c-4674-8e08-a18ff4e36f4b/content
  75. Tadimalla, S. Y. ve Maher, M. L. (2024). AI Literacy for All: Adjustable interdisciplinary socio-technical curriculum. IEEE Frontiers in Education Conference (FIE), Washington, DC, USA, 1-9, 10.1109/FIE61694.2024.10893159
  76. Tekin, N. (2023). Eğitimde yapay zekâ: Türkiye kaynaklı araştırmaların eğilimleri üzerine bir içerik analizi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(Özel Sayı), 387-411. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3373343
  77. Toronto Public Library. (2025a). Digital Inclusion Week. https://account.torontopubliclibrary.ca/shared/digital-inclusion-week/ABbb2FlizLn1NAnH1Bl9vtwRaIX8cniy58mQy2Eq7Yq4zuUWte
  78. Toronto Public Library. (2025b). Digital Inclusion Week 2024. https://www.torontopubliclibrary.ca/programs-and-classes/featured/digital-inclusion-week.jsp
  79. Tyton Partners. (2023). Generative AI in higher education: Fall 2023 update of time for class study. https://tytonpartners.com/app/uploads/2023/10/GenAI-IN-HIGHER-EDUCATION-FALL-2023-UPDATE-TIME-FOR-CLASS-STUDY.pdf
  80. Urban Libraries Council. (2023). Leadership brief: explorations of generative AI for library systems. https://www.urbanlibraries.org/files/AI_Leadership-Brief_October2023.pdf
  81. Urban Libraries Council. (2025). Mission. https://www.urbanlibraries.org/about/mission
  82. Urban Libraries Council. (t.y.). Urban Libraries Council awards innovators and transformers. http://hartfordinfo.org/downloads/ULCInnovationsInitiative.pdf
  83. Ünal, M. A. ve Özdemirci, F. (2017). EBYS (e-Beyas) ve e-arşiv sistemlerinde/ uygulamalarında yapay zekâ yaklaşımı. F. Özdemirci ve Z. Akdoğan (Edt.). Bilgi sistemleri ve bilişim yönetimi: Beklentiler ve yeni yaklaşımlar içinde (ss. 57-63). BİL-BEM.
  84. Wang, C., Boerman, S. C., Kroon, A. C., Möller, J. ve de Vreese, C. H. (2024). The artificial intelligence divide: Who is the most vulnerable? New Media & Society, 00(0), 1-23. https://doi.org/10.1177/146144482412323
  85. Wang, B., Rau, P. L. P. ve Yuan, T. (2023) Measuring user competence in using artificial intelligence: Validity and reliability of artificial intelligence literacy scale. Behaviour & Information Technology, 42(9), 1324-1337, https://doi.org/10.1080/0144929X.2022.2072768
  86. Wetzel, D. ve Kani, J. (2024). Enhancing information literacy through generative AI in the library classroom. Pennsylvania Libraries: Research & Practice, 12(2), 4-16. https://doi.org/10.5195/palrap.2024.302
  87. Wheatley, A. ve Hervieux, S. (2019). Artificial intelligence in academic libraries: An environmental scan. Information Services & Use, 39(4), 347-356. https://doi.org/10.3233/ISU-190065
  88. Yalçınkaya, B. ve Cibaroğlu, M. O. (2024). Belge yönetiminde insan hatalarını azaltmada yapay zekânın rolü. P. Bezirci ve I. İ. Sert (Ed.). Cumhuriyet’in 100. yılında Bilgi ve Belge Yönetimi teknolojisinde güncel yaklaşımlar içinde (s. 447-463). İstanbul University Press.
  89. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (6. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
  90. Yıldız, M. ve Yıldırım, B. F. (2018). Yapay zekâ ve robotik sistemlerin kütüphanecilik mesleğine olan etkileri. Türk Kütüphaneciliği, 32(1), 26-32. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tk/issue/48645/618425
  91. Yurdadoğ, B. U. (1972). Eğitim ve kütüphane. Türk Kütüphaneciliği, 21(1), 21-30. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/1723/1706

Lisans

Telif Hakkı (c) 2025 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Demir, G. (2025). Yapay Zekâ Okuryazarlığı: Kütüphaneler için Yeni Bir Paradigma. Bilgi Dünyası, 26(1), 183-222. https://doi.org/10.15612/BD.2025.803