Öz

Bu nitel çalışma, 6 Şubat 2023 Türkiye depremi sonrasında halk kütüphanelerinin ve gezici kütüphanelerin rollerini ve deneyimlerini incelemektedir. Fenomenolojik bir tasarım kullanılarak, etkilenen illerde afet müdahale çalışmalarına katılan 12 kütüphaneci ve 2 yöneticiyle derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma, afet bağlamında sağlanan hizmetleri, karşılaşılan zorlukları ve iş birliği mekanizmalarını incelemeyi ve ayrıca gelecekteki hazırlıklar için öneriler belirlemeyi amaçlamaktadır. Bulgular, Türkiye’deki halk kütüphanelerinin resmi afet hazırlık planlarından yoksun olmasına karşın gezici kütüphanelerin deprem sonrasında psikososyal destek, lojistik yardım ve eğitim kaynakları sağlamada kritik bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve STK’lar gibi çeşitli kuruluşlarla kendiliğinden kurulan iş birliği, lojistik engellere ve yetersiz ön eğitime karşın etkili hizmet sunumunu mümkün kılmıştır. Çalışma, iletişim ağlarının güçlendirilmesinin, kapsamlı afet müdahale stratejilerinin geliştirilmesinin ve ekipman ve personel eğitimi de dâhil olmak üzere gezici kütüphane kapasitelerinin artırılmasının önemini vurgulamaktadır. Çalışma, özellikle çocuklar ve engelliler gibi savunmasız gruplar için afet eğitimi, planlama ve simülasyon çalışmalarını da içerecek biçimde sistematik bir hazırlığa duyulan gereksinimin altını çizmektedir. Sonuçlar, mobil kütüphanelerin toplum dayanıklılığına ve toparlanmasına önemli ölçüde katkıda bulunduğunu ve acil durum senaryolarındaki yaşamsal rollerini vurguladığını göstermektedir. Bu araştırma, Türkiye’nin sismik riski bağlamında afet yönetimini ve kütüphane hizmetlerini geliştirmek isteyen politika yapıcılar, kütüphane yöneticileri ve paydaşlar için değerli bilgiler sunarak, proaktif, koordineli ve iyi kaynaklara sahip afet hazırlık çerçevelerini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Deprem, kütüphaneler, mobil kütüphaneler, afet yönetimi, Türkiye, kriz ve afet müdahalesi, psikososyal destek

Referanslar

  1. AFAD (2015). Afet ve Acil Durumlara İlişkin Temel Mevzuat. T. C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı.
  2. AFAD (n. d.). TAMP Türkiye Afet Müdahale Planı. AFAD Planlama ve Risk Azaltma Dairesi Başkanlığı. https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/e_Kutuphane/Planlar/TAMP.pdf
  3. Akkaş, H. H. (2023). Deprem bilinci. In M. Öztürk and M. Kırca (Eds.) Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası için akademik öneriler (pp. 23-35). Özgür Publications. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99
  4. Akkaya, M. A. & Polat, Ö. (2024). Deprem bölgesinde görev yapan halk kütüphanesi çalışanlarının deprem kaygısı: Hatay örneği. Bilgi Yönetimi Dergisi, 7(1), 16-30. https://doi.org/10.33721/by.1473630 DOI: https://doi.org/10.33721/by.1473630
  5. Aldemir, A. (2023). Afet dönemlerinde kütüphanelerin toplumsal rolü: Kütüphane iyileştirir. In N. Çakmak and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (p. 70-81), Atatürk Üniversitesi.
  6. Alikılıç, D. (2023). Osmanlı arşiv belgelerinde deprem: Hareket-i Arz”. In N. Çakmak and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (p. 39-51). Atatürk Üniversitesi.
  7. Bargahi, M., Yazıcı, A., Finn, D. & Tran, C. (2024). Assessment of accessibility and equality of access in long island libraries from the perspective of community resilience. Case Studies on Transport Policy, 15, 1-12. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213624X2400018X?via%3Dihub DOI: https://doi.org/10.1016/j.cstp.2024.101163
  8. Baysen, E. (2023). Afetler: Kavram yanılgıları. In N. Çakmak and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (p. 30-38). Atatürk Üniversitesi.
  9. Bikos, G. & Papadimitriou, P. (2018). Mobile libraries: Defining the phenomenon. International Journal of Library and Information Science, 10(3), 35-40. 10.5897/IJLIS2017.0816 DOI: https://doi.org/10.5897/IJLIS2017.0816
  10. Çakmak, N. & Zencir, M. B. (Eds.) (2023). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları. Atatürk Üniversitesi.
  11. El‑Barazi, A. S. (2023). Psychological support for earthquake survivors in Türkiye and Syria. Journal of Emergencies Trauma and Shock, 0(0), 0. https://www.researchgate.net/publication/375064310_Psychological_Support_for_Earthquake_Survivors_in_Turkey_and_Syria
  12. Ersoy, O. (1962). Gezici kütüphaneler I. Türk Kütüphaneciliği, 11(3-4), 114-127. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/2051
  13. Froeschl G, Zagli, B., Erucar, E., Alaaeddin, K., Othman, M. E. & Hatunoglu, C. (2025). Needs and early response towards internally displaced people in Hatay Province in the aftermath of the 2023 earthquake in Turkey. BMC Public Health, 8;25(1),1706. Doi: 10.1186/s12889-025-22501-0. PMID: 40340745; PMCID: PMC12060430. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-025-22501-0
  14. Gallagher, S.K.J., Adams, A, Howard, A., Robertson, D., Reynolds, R. & Winn, C. (2013). Libraries and wellbeing in post-earthquake Christchurch”. Conference: Researching the Health Implications of Seismic Events Symposium. University of Otago, Christchurch Hospital, Christchurch. DOI: 10.13140/2.1.3014.0801. https://www.researchgate.net/publication/265511000_Libraries_and_wellbeing_in_post-earthquake_Christchurch
  15. Güzelgöz, M. (1959). Ürgüp’de gezici kütüphane servisi nasıl tesis edildi?. Türk Kütüphaneciliği, 8(3-4), 12-15.
  16. Halk Kütüphaneleri Yönetmeliği (2012, 11 January). Resmi Gazete (Issue: 28170). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/01/20120111-18.htm
  17. IFLA (2010). Mobile Library Guidelines (IFLA Professional Reports; 123). IFLA Headquarters. https://www.ifla.org/wp-content/uploads/2019/05/assets/hq/publications/professional-report/123.pdf
  18. Jones, W. G. (2006). Library buildings at the threshold of change. In D. A. Nitecki, and E. G. (Eds.). Abels Advances in Librarianship, Volume 30 (pp. 201-230), Elsevier, Academic Press. DOI: https://doi.org/10.1016/S0065-2830(06)30006-2
  19. Karaaslan, Y. S. (2023, March 27). Deprem bölgesinde 38 gezici kütüphane hizmet veriyor., Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/asrin-felaketi/deprem-bolgesinde-38-gezici-kutuphane-hizmet-veriyor-/2856644
  20. Karadeniz, Ş. (2014). Geçmişten günümüze kütüphane haftaları belgeseli senaryo metni. Türk Kütüphaneciliği, 28(2), 226-233. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/808417
  21. Kaya, İ. S. (2022). Türkiye’deki halk kütüphanelerinin afet yönetimi açısından yönetici görüşlerine göre değerlendirilmesi (Unpublished Master Thesis). Hacettepe Üniversitesi. https://bby.hacettepe.edu.tr/yayinlar/10356100.pdf
  22. Kaya, İ. S. & Yılmaz, B. (2023). Halk kütüphanelerinde afet risk yönetimi. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 1131-1153. https://doi.org/10.35341/afet.1252364 DOI: https://doi.org/10.35341/afet.1252364
  23. Keseroğlu, H. S. (2022). Eşekli Kütüphaneci Mustafa Güzelgöz. İdeal Kültür Yayıncılık.
  24. Keseroğlu, H. S. (1991). Sunuş. In H. S. Keseroğlu (Ed.). Mustafa Güzelgöz ve eşekli kütüphane (pp. 5-7). Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi.
  25. Kılıç, S. (2013). Örnekleme yöntemleri. Journal of Mood Disorders, 3(1), 44-46. 10.5455/jmood.20130325011730. DOI: https://doi.org/10.5455/jmood.20130325011730
  26. Kocalar, A. C. (2023). Kriz yönetiminden önce risk yönetiminin önemi. In M. Öztürk, and M. Kırca (Eds.). Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası için akademik öneriler (pp. 3-21), Özgür Publications. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99
  27. Koç, A. (2023). Kahramanmaraş’tan Türkiye’yi sarsan deprem felaketinin sosyal-ekonomik boyutu ve çıkarmamız gereken dersler. In M. Öztürk and M. Kırca (Eds.). Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası için akademik öneriler (pp. 167-181), Özgür Publications. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99
  28. Kuzucuoğlu, A. H. & Şeşen, Y. (Eds.). (2020). Bilgi merkezlerinde risk ve kriz yönetimi. Hiperyayın.
  29. Kuzucuoğlu, A. H. (2014a). Arşiv ve kütüphanelerdeki risklere yönelik pasif korumanın önemi. Türk Kütüphaneciliği, 28(3), 338-351. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tk/issue/48745/620210
  30. Kuzucuoğlu, A. H. (2014b). Kütüphanelerde yapısal olmayan malzeme kaynakli riskler. Bilgi ve Belge Araştırmaları Dergisi, 2, 21-38. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/170870
  31. Kuzucuoğlu, A. H. (2015a). Müze, kütüphane ve arşiv binalarında afetlere yönelik tedbirler. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1),1-12. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/321328
  32. Kuzucuoğlu, A. H. (2015b). Müze, kütüphane ve arşiv binalarında proaktif önlemler. UHBAB - Uluslararası Hakemli Beşeri ve Akademik Bilimler Dergisi, 4(11), 226-237. http://eprints.rclis.org/23652/
  33. Kuzucuoğlu, A. H. (2023). Risk analizlerine dayalı acil durum planlaması kavramı. In N. Çakmak, and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (pp. 142-154), Atatürk Üniversitesi.
  34. Küçükcan, B. (2008). Kütüphane binaları: Deprem ve diğer afetlere hazırlık. Bilgi ve Belge Araştırmaları, 1, 39-53. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bel/issue/18269/192635
  35. McIlwaine, J. & Varlamoff, M.T. (2006). IFLA Disaster Preparedness and Planning: A Brief Manual. IFLA-PAC. https://repository.ifla.org/items/ab78fb63-361c-4dce-bb2b-4a15b3abb8ba
  36. Neubauer, B. E., Witkop, C. T. & Varpio, L. (2019). How phenomenology can help us learn from the experiences of others. Perspect Med Educ., 8(2), 90-97. 10.1007/s40037-019-0509-2. DOI: https://doi.org/10.1007/S40037-019-0509-2
  37. Öksüzoğlu, A. F. (2016). The document that started mobile library service in Ankara. Türk Kütüphaneciliği, 30(2), 263-265. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/805630
  38. Özmen, B. (2023). Acil durum ve afet yönetimi planlarının tarihsel gelişimi. Jeoloji Mühendisliği Dergisi, 47,165-181. 10.24232/jmd.1339062 https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3313832 DOI: https://doi.org/10.24232/jmd.1339062
  39. Öztürk, M. & Kırca, M. (Eds.). (2023). Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası için akademik öneriler. Özgür Publications. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99
  40. Polat, C. & Bıçakçı, M. Y. (Eds.). (2023). Gezici Kütüphane Çalıştayı. T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  41. Polat, Ö. (2024). Gönüllü kütüphanecilerin deprem bölgesindeki gözlem ve deneyimleri üzerinden psikolojik ilk yardım yetkinliğinin önemi ve gerekliliği. Bilgi Dünyası, 25(1), 118-149. https://doi.org/10.15612/BD.2024.745 DOI: https://doi.org/10.15612/BD.2024.745
  42. Rattan, P. (2013). Role of library and information centres in disaster management. Library Philosophy and Practice (e-journal). 886. https://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/886
  43. T. C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (2024). Türkiye Afet Müdahale Planı. https://www.afad.gov.tr/turkiye-afet-mudahale-plani
  44. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (2024a). Gezici kütüphaneler. https://kygm.ktb.gov.tr/TR-309101/gezici-kutuphaneler.html
  45. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (2024b). Bakan Ersoy 10 yeni gezici kütüphaneyi illerine uğurladı. T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sitesi https://basin.ktb.gov.tr/TR-365843/bakan-ersoy-10-yeni-gezici-kutuphaneyi-illerine-ugurladi.html
  46. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (2018, 28 March). Bakanlıktan her ile en az bir gezici kütüphane. Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği, https://basin.ktb.gov.tr/TR-206081/bakanliktan-her-ile-en-az-bir-gezici-kutuphane.html
  47. Türkiye İstatistik Kurumu (2024). Kütüphane İstatistikleri, 2023. TÜİK, June 07. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Kutuphane-Istatistikleri-2023-53655#:~:text=T%C3%BCrkiye’de%20477’si%20devlet,milyon%20373%20bin%20442%20oldu
  48. Temiz, N. (2023). Afet ve travmalarda kütüphanelerin çocuklar için gerçekleştirebileceği psikososyal müdahale yaklaşımları. In N. Çakmak, and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (pp. 9-29), Atatürk Üniversitesi.
  49. Tüfekci, Ö. K. (2023). Depremlerde hazırbulunuşluk senaryoları ve hazırbulunuşluğa yönelik bir model önerisi. In M. Öztürk, and M. Kırca (Eds.). Kahramanmaraş merkezli depremler sonrası için akademik öneriler (pp. 37-46). Özgür Publications. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99 DOI: https://doi.org/10.58830/ozgur.pub99
  50. Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısiyle Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun (1959, 25 May). Resmi Gazete (Issue: 10213). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=7269&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=3
  51. Yayla, K. (2023). Bilgi merkezlerinde iş sürekliliği yönetimi ilkelerine göre afet sonrası toparlanma planlaması: Bir çerçeve önerisi”. In N. Çakmak, and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (pp. 82-101). Atatürk Üniversitesi.
  52. Yücel, G. (2015). Afet öncesi zarar azaltma çalışmaları ve kütüphaneler: İstanbul halk kütüphaneleri. In N. Çakmak, and S. Baytur (Eds.). Elektronik çağda içerikten mimariye kütüphaneler sempozyumu bildiriler kitabı (pp. 114-120). Hacettepe Üniversitesi.
  53. Yüksel, P. & Yıldırım, S. (2015). Theoretical frameworks, methods, and procedures for conducting phenomenological studies in educational settings. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 6(1), 1-20. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/199867 DOI: https://doi.org/10.17569/tojqi.59813
  54. Zengin, S. & Güneş, G. (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremi: Bilgi ve belge merkezi çalışanlarının afet yönetim sürecine özgü algıları. In N. Çakmak, and M. B. Zencir (Eds.). Afet yönetimi ve kültürel bellek kurumları (pp. 52-69). Atatürk Üniversitesi.

Lisans

Telif Hakkı (c) 2026 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Demir, G. (2026). Depremin ardından halk ve mobil kütüphaneler. Bilgi Dünyası, 27, 1-29. https://doi.org/10.15612/BD.2026.902