Öz

Günümüzde kütüphaneler, değişen teknoloji ve yeniliklerden etkilenen kurumlar arasında yer almaktadır. Yapay zeka teknolojilerinin popüler hale gelmesi, kütüphane hizmetlerini de dönüştürmeye başlamıştır. Bu araştırmada, Türkiye’deki üniversite kütüphanelerinin yapay zeka teknoloji ve uygulamalarının gelişim sürecinde yapmış olduğu ve yapmayı planladığı düzenlemeleri tespit etmek ve ilgili döneme özel geliştirdikleri hizmetleri belirlemek amacıyla bir anket uygulanmıştır. Anket, Türkiye’deki 208 üniversite kütüphanesinden 111 üniversite kütüphanesi yöneticisinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Verilerin analizi ile üniversite kütüphanelerinin yapay zeka teknolojileri ve uygulamaları hakkındaki durumu, bilgi ve farkındalık düzeyleri belirlenmiş, eksik ve zayıf yönlerin geliştirilmesine yönelik önlemler ve öneriler sunulmuştur. İlgili araştırma, yapay zeka konusunda Türkiye’de üniversite kütüphanesi yöneticilerinden görüş ve öneri alarak gerçekleştirilen ilk ve en kapsamlı çalışmadır. Araştırma bulguları, üniversite kütüphanelerinin ChatGPT, Gemini, Grammarly vb. yapay zeka uygulamalarını belirli düzeyde kullandıklarını ancak yapay zeka ile ilgili kurumsal politika geliştirme, personele yetkinlik kazandırma ve planlama konularında ihtiyaçlarının olduğu ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler: Yapay zeka, üniversite kütüphaneleri, akademik kütüphaneler, kütüphane yönetimi, ANKOS, ANKOS yapay zeka araştırma grubu

Referanslar

  1. Ali, M. Y. (2023). AI ChatGPT applications in libraries- challenges and opportunities. The Journal of Information and Documentation Studies, 20(1), 18–26.
  2. Aziz, A. (2011). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri ve teknikleri. Ankara: Nobel Yayınları
  3. Blanco, L. M. ve Domingo., J.T. (2025). Library software and automation, Encyclopedia of Libraries, Librarianship, and Information Science, Academic Press, 559-564.
  4. Boz, E. C. (2021). Yapay zeka kütüphanelerin geleceğini iyi yönde etkilemekte midir? Library Archive and Museum Research Journal, 2(2), 141-145.
  5. Ch, M. (2024). An analysis of integrating artificial intelligence in academic libraries. DESIDOC Journal of Library and Information Technology, 44(2), 124-129. https://doi.org/10.14429/djlit.44.02.18958
  6. Chhetri, P. (2023). Analyzing the strengths, weaknesses, opportunities and threats of AI in libraries. Library Philosophy and Practice, 1-15.
  7. Cibaroğlu, M. O. ve Yalçınkaya, B. (2019). Belge ve arşiv yönetimi süreçlerinde büyük veri analitiği ve yapay zeka uygulamaları. Bilgi Yönetimi, 2(1), 44-58. https://doi.org/10.33721/by.570634
  8. Cox, A. (2023). How artificial intelligence might change academic library work: Applying the competencies literature and the theory of the professions. Journal of the Association for Information Science and Technology, 74(3), 367–380.
  9. Cox, A. (2024). Publications. https://www.sheffield.ac.uk/is/people/academic/andrewcox
  10. Çakmak, T. ve Eroğlu, Ş. (2024). The use of artificial intelligence in university libraries in Türkiye: Practices, and perspectives of library directors. Information Development, 1-14. https://doi.org/10.1177/02666669241264743
  11. Çınar, K. (2024). Bilgi hizmetlerinde kullanıcı uyumlu dijital dönüşüm süreçleri, teknostres ve tasarım odaklı düşünme stratejileri [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi
  12. Çuhadar, S. (2020). Robot ve yapay zeka uygulamaları ile kütüphane mimarisi. Journal of History School, 47, 2888-2900.
  13. Çuhadar, S. ve Çimen, E. (2019). Cost-sharing models: experience of the Anatolian University Libraries Consortium. The Journal of Academic Librarianship, 45, 252-261. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2019.03.004
  14. Çukadar, S. Tuğlu, A. ve Güral, G. (2013). New electronic resources management system for the ANKOS Consortium. The Journal of Academic Librarianship, 39(6), 589-595. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2012.11.011 sayfa 590
  15. Demir, G. (2024). Kütüphane ve bilgi merkezlerinde inovasyon ve yapay zekâ. Ankara: BİDGE Yayınları.
  16. Diseiye, O., Ejiro Ukubeyinje, S., Oladokun, B. D. ve Kakwagh, V. V. (2023). Emerging technologies: leveraging digital literacy for self-sufficiency among library professionals. Metaverse Basic and Applied Research, 3, 59. https://doi.org/10.56294/mr202459
  17. Etike, Ş. (2023). Yapay zekayı insan ve kamusal yarar için çalıştırmak: ABD ve politika belgelerinin önerileri, Memleket Siyaset Yönetim (MSY), 18(39), 220-249.
  18. Gajbhiye, C. K. (2024). Impact of artificial ıntelligence (AI) in library services. International Journal For Multidisciplinary Research, 6(3). https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i03.22452
  19. Gupta, V. ve Gupta, C. (2023). Leveraging AI technologies in libraries through experimentation-driven frameworks. Internet Reference Services Quarterly, 27(4), 211–222. https://doi.org/10.1080/10875301.2023.2240773
  20. Güler, H. B. (2022). Üniversite kütüphanelerinde yapay zeka teknolojilerinin kullanımı: yeni nesil üç boyutlu uygulamalar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
  21. Hlatshwako, Z. ve Tsabedze, V. (2024). Unlocking the future: exploring librarian’s perspectives and readiness for artificial intelligence integration in eswatini libraries. Journal of Web Librarianship, 1-20. https://doi.org/10.1080/19322909.2024.2364324
  22. Hodonu-Wusu, J.O. The rise of artificial intelligence in libraries: the ethical and equitable methodologies, and prospects for empowering library users. AI Ethics (2024). https://doi.org/10.1007/s43681-024-00432-7
  23. İbrahim, O. (2018). Bilgi ve iletişim çağında bilimsel bilgiye erişimin önemi ve Türkiye’nin bilgiye erişim potansiyeli. Türk Kütüphaneciliği, 32(3), 223-232. https://doi.org/10.24146/tkd.2018.39
  24. Isiaka, A. O., Soliu, A., Aremu, B. A., Bamidele, B. A., Saba-Jibril, S. ve Ibitoye, A. R. (2024). The evolving role of libraries in the Fourth Industrial Revolution: Navigating digital transformation. Library Philosophy and Practice (e-journal), 8141. Retrieved from https://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/8141
  25. Kaptan, S. (2000). Bilimsel araştırma ve istatistik teknikleri. Ankara: Bilim Yayın.
  26. Karasar, N. (2023). Bilimsel araştırma yöntemi: kavramlar, ilkeler, teknikler. 38. baskı. Ankara: Nobel Akdemik Yayıncılık.
  27. Kavak, A. (2023). Toplum 5.0 perspektifinde kütüphane 5.0: teknoloji ve insan merkezli yeni nesil kütüphane hizmetleri. Bilgi Yönetimi, 6(2), 280-309. https://doi.org/10.33721/by.1343297
  28. Keller, T., Brucker-Kley, E. ve Stalder, P. (2023). Librarians’ perceptions of emerging technologies. IADIS International Journal on Computer Science and Information Systems, 18(1), 61-79.
  29. Lund, B. D., Omame, I., Tijani, S. ve Agbaji, D. (2020). Perceptions toward artificial intelligence among academic library employees and alignment with the diffusion of innovations’ adopter categories. College and Research Libraries, 81(5), 865–882.
  30. Lalitha, B., Ramalakshmi, K., Gunasekaran, Hemalatha, Murugesan, P., Saminasri, P. ve Rajkumar, N. (2024). Anticipating AI impact on library services: future opportunities and evolutionary prospects. Improving Library Systems with AI: Applications, Approaches, and Bibliometric Insights. IGI Global, 195-213. https://doi.org/10.4018/9798-3693-5593-0.ch014.
  31. Mishra, S. (2023). Ethical implications of artificial ıntelligence and machine learning in libraries and ınformation centers: A frameworks, challenges, and best practices. Library Philosophy and Practice, 7753.
  32. Mojjada, H. ve Krishna, S. S. (2024). Artificial intelligence-based academic libraries: a review. In Futuristic Trends In Artificial İntelligence (Vol. 3, Book 12, Part 5, Chapter 1, ss. 152-172). IIP Series.
  33. Mupaikwa, E. (2025). The application of artificial ıntelligence and machine learning in academic libraries. In M. Khosrow-Pour (Eds.). Encyclopedia of Information Science and Technology, Sixth Edition. Information Resources Management Association. https://doi.org/10.4018/978-1-6684-7366-5.ch041
  34. Nasir, M. (2024). Use of AI tools in library operation and services. The Seybold Report, 60-67. https://doi.org/10.5281/zenodo.11118327
  35. Omame, M. ve Alex-Nmecha, J.C. (2020). Artificial ıntelligence in libraries. In N. E. Osuigwe (Eds.). Encyclopedia of Information Science and Technology, Sixth Edition. Information Resources Management Association.
  36. Özbek, A. (2023). Yapay zeka ile eğitimin geleceği. İçinde M. U. Demirezen, Yarının Teknolojik Vizyonu ve Yapay Zeka. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
  37. Öztürk, F., Özel, N. (2021). Yapay zeka ve kütüphaneler. Bilgi Dünyası, 22(2), 351-386. https://doi.org/10.15612/BD.2021.648
  38. Öztürk, F. (2020). Kütüphanelerde yapay zeka uygulamaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
  39. Russell, S. ve Norvig, P. (2021). Artificial intelligence: a modern approach (4th ed.). Pearson.
  40. Selçuk, N. (2019). Bilgi merkezlerinde yapay zeka uygulamaları: Türkiye için durum analizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çankırı Karatekin Üniversitesi
  41. Shahzad, K., Khan, S.A., Iqbal, A. ve Javeed, A.M.D. (2024). Identifying university librarians’ readiness to adopt artificial intelligence (AI) for innovative learning experiences and smart library services: an empirical investigation. Global Knowledge, Memory and Communication. https://doi.org/10.1108/GKMC-12-2023-0496
  42. Shorin, O. N. (2023). Possible areas of application of artificial intelligence in libraries and information centers. Scientific and Technical Information Processing, 50, 259–263. https://doi.org/10.3103/S0147688223040093
  43. Sivri, E. (2023). Kütüphanelerde yapay zeka’nın geleceği: farklı alanlardaki potansiyel uygulamalar ve yeni kullanım alanları oluşturma. Library Archive and Museum Research Journal, 4(2), 175-184. https://doi.org/10.59116/lamre.1299783
  44. Sonawane, A., Shekhar, A., Murab, S. A., Pansare, R. B., Satonkar, V. H. ve Jha, V. K. S. (2024). The role of artificial intelligence in streamlining university library operations. Library Progress International, 44(1), 51–66.
  45. Türk Dil Kurumu [TDK]. (2022). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/
  46. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (2021). Ulusal yapay zeka stratejisi. https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TRUlusalYZStratejisi2021-2025.pdf
  47. Ünal, M. ve Özdemirci, S. (2017). Yapay zekâ ve robotik sistemlerin gelişimi. Timeline (The Effects of Artificial Intelligence and Robotic Systems on Librarianship).
  48. Vidhate, S., Badgujar, A., Patil, N. ve Pawar, R.2019). A review on library automation using artificial intelligence. International Journal of Emerging Technologies and Innovative Research. 6 (1), 301-303.
  49. Yıldız, M., ve Yıldırım, B. F. (2018). Yapay zeka ve robotik sistemlerin kütüphanecilik mesleğine olan etkileri. Türk Kütüphaneciliği, 32(1), 26-32. https://doi.org/10.24146/tkd.2018.290
  50. Yükseköğretim Kurulu [YÖK] (2024). Türlerine göre mevcut üniversite sayıları. https://istatistik.yok.gov.tr/
  51. Zencir, M. B. (2024). Kütüphane ve bilgi merkezlerinde inovasyon ve yapay zeka. Bilgi Dünyası, 25(1), 178-184. https://doi.org/10.15612/BD.2024.750

Lisans

Telif Hakkı (c) 2024 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Çuhadar, S., Mert, S. ., Gezer, Çağatay, Helvacıoğlu, E., Arus, O., Aslan, Özlem, Karslı, M., Sönmez, Çiğdem, Taş, A., Açıkalın, C., Aydemir Mazlumoğlu, A., Erken, M., Yılmaz, M., Gürdal, G., Araz Çerkez, Özlem, Uğur, E., Menemenlioğlu, A., Şenoğlu, A., & Atlı, S. (2024). Üniversite Kütüphanecilerinin Yapay Zeka Algıları, Kütüphanelerde Uygulama Alanları ve Geleceği. Bilgi Dünyası, 25(2), 410-458. https://doi.org/10.15612/BD.2024.785