Öz

Kütüphaneler, tarih boyunca bilgi saklama mekânı olmanın yanı sıra, kültürel kimliğin inşasında ve kolektif hafızanın korunmasında da önemli bir rol oynamıştır. Mondros Mütarekesi sonrası İstanbul’un işgali, Osmanlı entelektüel mirasının korunması meselesini gündeme getirmiştir. Basında yayımlanan haberler, kütüphanelerin fiziksel ve yönetsel sorunlarının yanı sıra halkın kültürel mirasa sahip çıkma iradesini de yansıtmaktadır. Basın, kütüphaneleri kültürel bağımsızlığın ve ulusal kimliğin muhafazasında stratejik öneme sahip kurumlar olarak ele almıştır. Bu durum, kütüphanelerin fiziksel varlıklarının ötesinde entelektüel ve kültürel bir direnişin parçası olarak görüldüğünü göstermektedir. Michel Foucault’nun bilgi-iktidar analizi ve Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye kavramı çerçevesinde, kütüphaneler bilginin denetlendiği, yeniden üretildiği ve toplum-iktidar ilişkilerinin şekillendiği alanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmada, işgal dönemi İstanbul’unda vakıf kütüphanelerinin merkezi bir sistem altında toplanması gerekliliği ve Ali Emiri Efendi ile İzmirli İsmail Hakkı Bey gibi şahsiyetlerin bireysel entelektüel çabalarının nasıl karşılık bulduğu incelenerek, kültürel hafızanın nasıl şekillendiği ve bilginin iktidar ilişkileri çerçevesinde nasıl yönetildiği ortaya konmaktadır. Elde edilen bulgular, işgal dönemlerinde bilgi ve bellek kurumlarının fiziksel varlıklarının ötesinde, toplumsal ve siyasi mücadelelerin de bir parçası olarak konumlandığını göstermektedir. Özellikle Osmanlı bürokrasisindeki kurumsal zafiyetin kültürel mirasın korunması üzerindeki etkilerini ortaya koyan bu çalışma, savaş ve işgal gibi olağanüstü koşullarda bilginin korunması ve yeniden üretimine dair yapılacak karşılaştırmalı araştırmalar için güçlü bir temel sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Millî Mücadele- İstanbul- kütüphane- basın- bilgi-iktidar ilişkisi- kültürel sermaye

Referanslar

  1. Ahmad, F. (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nun sonu. M. Kent (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun sonu ve büyük güçler (A. Fethi, Çev., s. 19-56). Alfa Yayınları.
  2. Altıntaş, A. ve Akgün, B. (2025). Osmanlı eğitim sisteminde kurumsallaşma ve Maarif Nezareti’nin kuruluşu. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(2), 395-420.
  3. Anameriç, H. (2006). Osmanlılarda kütüphane kültürü ve bilimsel yaşama etkisi. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 19(19), 53-78.
  4. Anameriç, H. (2009). Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanından çok partili döneme kadar siyasî yapı ve kütüphaneler (1923-1946). 38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi) Bildiri Kitabı, Ankara, Türkiye. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, 45-68.
  5. Anameriç, H. (2012). Tanzimat’tan Mütareke dönemine kadar kütüphanelere yönelik çalışmalar (1839-1922). Erdem, (63), 1-46.
  6. Anameriç, H. (2019). Vakıf Kütüphaneleri. M. A. Akkaya & H. Odabaş (Eds.), Bilgi merkezleri: Kütüphaneler-Arşivler-Müzeler (s. 336). Hiperyayın.
  7. Ateş, N. (2022). 1869 tarihli bir sayım listesi ışığında İstanbul vakıf kütüphaneleri. Diyanet İlmî Dergi, 58(2), 791-836.
  8. Avcı, M. (2021). Osmanlı dönemi vakıf kütüphaneleri ve bu kütüphanelerin toplum hayatına etkileri. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 241-267.
  9. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (s. 241-258). Greenwood Press.
  10. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS), 37/1541. 3.
  11. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS), 188/1. 3. 4.
  12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Babı Âsafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Meclis-i Tanzimat Defterleri (A.DVNS.MTAN.d), Nr: 2, s.221-245.
  13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maarif Nezareti Mektubî Kalemi (MF. MKT), 1240/94.
  14. Cunbur, M. (1990). Ali Emiri Efendi, Kütüphanesi ve çıkardığı mecmua. Erdem, 6(16), 239-252.
  15. Değer, M. K. (2019). Türk kütüphaneciliğinde önemli bir adım: Devr-i Hamîdî katalogları [Kitap değerlendirmesi; M. Yılmaz & İ. G. Baykan (Haz.)]. Bilgi Dünyası, 20(1), 81–83.
  16. Emiri, A. (2020). Ali Emîrî Dîvanı (S. Yazar & M. U. Arslan, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
  17. Erünsal, İ. E. (2017). Osmanlı döneminde İstanbul kütüphaneleri. Büyük İstanbul Tarihi: Okuma -Yazma kültürü içinde (s. 601). Kültür A.Ş. https://istanbultarihi.ist/assets/uploads/pdf/osmanli-doneminde-istanbul-kutuphaneleri-289.pdf
  18. Foucault, M. (1991). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Çev.). Penguin Books. (Orijinal Yayın Tarihi 1975).
  19. Foucault, M. (2002). The archaeology of knowledge. Routledge.
  20. Halbwachs, M. (1992). The Collective Memory. (Francis J. Ditter ve Vida Yazdi Ditter, Çev.). Harper & Row.
  21. Işın, E. (2007). Osmanlı modernleme çağında bir muhafazakârın portresi: Ali Emîrî Efendi. Ali Emîrî Efendi ve dünyası: Fermanlar, beratlar, hatlar, kitaplar (Millet Yazma Kütüphanesi’nden bir seçme) içinde (s. 30). Pera Müzesi.
  22. İstanbul Araştırmaları Enstitüsü. (2007). Ali Emîrî Efendi and his world. https://en.iae.org.tr/Exhibition/Ali-Emiri-Efendi-and-His-World-/164
  23. İstanbul kütüphaneleri. Tevhid-i Efkâr, (1921, 30 Kasım [30 Teşrinisani 1337]), s. 2.
  24. İzmirli İsmail Hakkı Bey Kütüphanesi. Vakit, (1922, 27 Ocak [27 Kânunusani 1338]), s. 2.
  25. Karatepe, T. Ç. (1995). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e kadar Osmanlı kütüphanelerinin gelişimi [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi].
  26. Kordel, J. (2022). The decimation of Polish Libraries in the Second World War. Polish Libraries, 10, 6-25.
  27. Millet Kütüphanesi: Arapça kitaplar tescil edildi, Ali Emiri Efendi’nin muharririmize beyanatı. Akşam, (1922, 11 Temmuz [11 Temmuz 1338]), s. 2.
  28. Millet Kütüphanesi’ndeki toplantı. Vakit, (1921, 21 Nisan [21 Nisan 1337]), s. 2.
  29. Millet Yazma Eser Kütüphanesi. Tarihçe. https://millet.yek.gov.tr/Home/ShowLink?LINK_CODE=3
  30. Poulain, M. (2008). Livres pillés, lectures surveillées: Les bibliothèques françaises sous l’Occupation. Gallimard.
  31. Sivasda Numune Kütübhanesi, Anadolu’da Yenigün, (1921, 7 Şubat [7 Şubat 1337]). s. 2.
  32. Swartz, D. (1997). Culture and power: The sociology of Pierre Bourdieu. University of Chicago Press.
  33. Şarkın en büyük kütüphanesi. Akşam (1921, 16 Aralık [16 Kânunuevvel 1337]), s. 2.
  34. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2025, Ocak 10). Tarihin tanıkları kütüphaneler. Kültür Portalı. https://www.kulturportali.gov.tr/portal/tarihin-taniklari-kutuphaneler
  35. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. (2015). İstanbul Bayezid Devlet Kütüphanesi: Yazma Eser Kütüphaneleri. https://beyazit.yek.gov.tr/
  36. Tayşi, M. S., ve Ülker, M. B. (2020). Millet Kütüphanesi. TDV İslâm Ansiklopedisi, 30, s. 70-71.
  37. Vakıf kütüphaneleri - Evkafın, kitapları bir binada cemedilemez mi? Tevhid-i Efkâr, (1922, 17 Aralık [17 Kânunuevvel 1338]), s. 3.
  38. Wodak, R. and Meyer, M. (Eds.). (2009). Methods of critical discourse analysis. Sage.

Lisans

Telif Hakkı (c) 2025 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Aldırmaz, Y. (2025). İşgal Altındaki İstanbul Basınında Kütüphaneler: Kolektif Hafıza ve Ulusal Kimlik. Bilgi Dünyası, 26(2), 585-607. https://doi.org/10.15612/BD.2025.878