Öz

İnsanı bireye, insan yığınlarını da topluma dönüştüren değişim sürecinin en etkili araçlarından biri olarak kabul edilen etik, bireyler için olduğu kadar kurumlar, meslek kolları ve disiplinler için de doğru davranış biçimlerinin ifadesidir. Bu kimliğin toplumdaki yansıması ise etiğin odağında şekillenen ilkeler üzerinden somutlaşır. Etik ve etik ilkelerinin gerekliliği, insanın toplumsal yaşama uyumu konusunda aracısız roller üstlenen disiplinlerde ve meslek kollarında çok daha belirgindir. Söz konusu gerekliliğin en yoğun hissedildiği alanlardan biri de doğası gereği kütüphanecilik mesleğidir. Bu çalışmada, İzmir’de hizmet veren yükseköğretim kurumu kütüphanelerinde görev yapan kütüphane çalışanlarının kütüphanecilik meslek etiği algısı ile mesleki etik ilkelerinin gerekliliği, anlaşılırlığı, yeterliliği ve yararlılığına ilişkin görüşlerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışmanın evrenini oluşturan kütüphane çalışanlarının meslek etiği ve mesleki etik ilkeler konusundaki farkındalığını arttırarak, konunun öneminin alanın gündemi olmasına katkı sağlamak, araştırmanın bütünleyici hedefidir. Araştırmada etik, meslek etiği ve kütüphanecilik mesleği ile etik ilkeleri üzerinden literatürü de gözeten genel bir değerlendirmenin yapıldığı ve kavramsal arka planın kurgulandığı bölümlerinde betimleme yönteminden, seçili evren üzerinden üniversite kütüphanesi çalışanlarının meslek etiği algısı ve mesleki etik ilkeler farkındalığının ortaya konulmasında ise anket tekniğinden yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında, evreni oluşturan 61 kütüphane çalışanının 53’üne ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, araştırmaya katkı veren kütüphane çalışanlarının kütüphanecilik etiği hakkında ikilemlerinin olduğunu, bu konudaki farkındalıklarının mesleğin değişim hızına tam uyum sağlayamamasının söz konusu ikilemleri güçlendirdiğini ortaya koymuştur. Ulusal alan yazınında, hizmet verdikleri kullanıcı çeşitliliği nedeniyle daha çok halk kütüphaneleri özelinde ele alınan etik-kütüphane ilişkisinin üniversite kütüphaneleri evreninde araştırma konusu olarak seçilmesi genellikle tek bir üniversite üzerinden olmaktadır. Türkiye’nin en büyük kentlerinden biri olan İzmir’deki 10 yükseköğretim kurumunun tamamını kütüphanecilik-etik yakınsaması bağlamında ele alan araştırma bu yanıyla alan yazınında özgün bir noktada durmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Etik, mesleki etik, kütüphanecilik etiği, üniversite kütüphanesi, İzmir

Referanslar

  1. Abbott, A. (1983). Professional ethics. The American Journal of Sociology. 88(5), 855-885.
  2. Akkaya, M. A. (2014). Bilgi profesyonellerinin gözünden Türk Kütüphaneciler Derneği mesleki etik ilkelerine yönelik bir değerlendirme: İzmir Örneği. 1. Uluslararası Kütüphane ve Bilgibilim Felsefesi Sempozyumu Etik: Kuram ve Uygulama içinde (s. 249-287). H. S. Keseroğlu, G. Demir, E. Bitri ve A. Güneş (Yay. Haz.). İstanbul: Hiperlink.
  3. Alaca, E. ve Yılmaz, B. (2015). Halk kütüphaneciliğinde sansür ve düşünce özgürlüğü konusunda kullanıcı algısı üzerine bir araştırma. https://acikerisim.aybu.edu.tr/items/417e93f5-2f55-4c55-b00a-5c9e2051b0aa
  4. Alpay, M. (1997). Bilgi hizmetlerinde ahlaki ilkeler. 33. Kütüphane Haftası Bildirileri 31 Mart-6 Nisan 1997 içinde (s. 134-139). B. Yılmaz (Yay. Haz.). Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği.
  5. American Library Association [ALA] (2008). Code of ethics. http://www.ala.org/tools/ethics
  6. Aristoteles (2024). Büyük etik: Magna Moralia. Y. G. Sev (Çev.). İstanbul: Ketebe.
  7. Aydın, İ. (2006). Eğitim ve öğretimde etik. (2. bs.). Ankara: PEGEM-A.
  8. Barzirjian, (1990). The ethics of library discard practices. The Acquisitions Librarian, 2(3), 135-146. https://doi.org/10.1300/J101v02n03_15
  9. Bekker, J. (1976). Professional ethics and its applications to librarianship. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Case Western Reserve University, Cleveland. https://www.proquest.com/docview/302779651?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true&sourcetype=Dissertations%20&%20Theses
  10. Boaz, A. (1971). Code of ethics professional. Encylopedia of Library and Information Science içinde (s. 244-251). Cilt 5. A. Kent ve H. Lancour (Ed.). New York: Marcel Dekker.
  11. Bradley, F. (2022). Representation of libraries in Aartificial intelligence regulations and implications for ethics and practice. Journal Of The Australian Library And Information Association, 71(3), 189-200. http://doi.org/10.1080/24750158.2022.2101911
  12. Brian, J. (2018). The changing research data landscape and the experiences of ethics review board chairs: Implications for library practice and partnerships. Journal of Academic Librarianship, 44(5), 603-612.
  13. Brinkmann, J. (2002). Business and marketing ethics as professional ethics: Concepts, approaches and typologies. Journal of Business Ethics, 41, 159-177. https://link.springer.com/article/10.1023/A:1021318710382
  14. Bunge, C. (1991). Ethics and the reference librarians. Ethics and the librarian içinde (s. 45-61). F. W. Lancester. Champaign: University of Illinois.
  15. Cevizci, A. (2013). Uygulamalı etik. İstanbul: Say.
  16. Cohen, L., Manion, L. ve Morrison, K. (2000). Research methods in education. London: Routledge.
  17. Creswell, J. W. (2019). Karma yöntem araştırmalarına giriş. M. Sözbilir (Çev.). Pegem Akademi.
  18. Çakırer, S. ve Akkaya, M. A. (2021). İzmir ili halk kütüphanesi çalışanlarında meslek etiği algısı ve davranışları. Bilgi Yönetimi, 4(1), 80-107. https://doi.org/10.33721/by.888889
  19. Çelik A. ve Tonta Y. (1996). Düşünce özgürlüğü, bilgi edinme özgürlüğü ve bilgi hizmetleri. Bilgi edinme özgürlüğü İçinde (ss. 1‐13). Y. Tonta ve A. Çelik (Ed). Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği.
  20. Du Mont, R. R. (1991). Ethics in librarianship: A management model. Library Trends, 40(2), 201-215. https://www.ideals.illinois.edu/items/7726
  21. Ethical dilemmas for librarians and other information workers: Case studies (2013). Ethical foundations of library and information work – Introduction. https://www.iws.th-koeln.de/edili/edili-about.htm
  22. Ethical dilemmas in the information society: How codes of ethics help to find ethical solutions (2014). A. V. Preisig, H. Rösch ve C. Stückelberger (Ed.). Basel: Globethics.net Global. https://www.ifla.org/wp-content/uploads/2019/05/assets/faife/publications/misc/ethical-dilemmas-in-the-information-society.pdf
  23. Fallis, D. (2007). Information ethics for 21st century library professionals. Library Hi Tech, 25(1), 23-36. http://dx.doi.org/10.1108/07378830710735830
  24. Finks, L. W. (1991). Librarianship needs a new code of professional ethics. American Libraries, 22(1), 84-88. https://eric.ed.gov/?id=EJ421733
  25. Frankena, W. (2007). Etik. A. Aydın (Çev.). İstanbul: İmge.
  26. Güncel Türkçe Sözlük (2025). Etik maddesi. https://sozluk.gov.tr/
  27. Hansson, J. (2017). Professional value and ethical self-regulation in the development of modern librarianship: The documentality of library ethics. Journal of Documentation, 73(6), 1261-1280.
  28. Hauptman, R. (1988). Ethical challenges in librarianship. New York: Oryx Press.
  29. Hauptman, R. (2010). Ethics and librarianship. Nort Carolina: McFarland & Company.
  30. International Federation of Library Associations And Institutions [IFLA]. (2012). IFLA code of ethics for librarians and other information workers. https://www.ifla.org/wp-content/uploads/2019/05/assets/faife/publications/IFLA%20Code%20of%20Ethics%20-%20Long_0.pdf
  31. Jones, K. M., ve Salo, D. (2018). Learning analytics and the academic library: Professional ethics commitments at a crossroads. College & Research Libraries, 79(3), 304-323 https://doi.org/10.5860/crl.79.3.304
  32. Karasar, N. (2009). Bilimsel araştırma yöntemi. (19. bs.). Ankara: Nobel.
  33. Kavi, E. ve Koçak, O. (2013). Çalışma yaşamında etik. Bursa: Ekin.
  34. Kızılkan, Z. (1988). Düşünce özgürlüğü ve kütüphanecilik. Türk Kütüphaneciliği, 2(4), 159-165. http://tk.org.tr/index.php/TK/article/view/1305/1298
  35. Kızılöz, T. (2014). Kütüphanecilerin mesleki etik ile ilgili tutumlar. 1. Uluslararası Kütüphane ve Bilgibilim Felsefesi Sempozyumu Etik: Kuram ve Uygulama içinde (ss. 314-324). H. S. Keseroğlu, G. Demir, E. Bitri, A. Güneş (Ed.).İstanbul: Hiperlink.
  36. Koehn, D. (1994). The ground of professional ethics. London: Routledge.
  37. Koehler, W. (2015). Ethics and values in librarianship: A History. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers.
  38. Koehler, W. C. ve Pemberton, J. M. (2000). A search for core values: Towards a model code of ethics for information professionals. Journal of Information Ethics, 9(1), 26-54. https://www.proquest.com/docview/1850386884?fromopenview=true&pq-origsite=gscholar&sourcetype=Scholarly%20Journals
  39. Kshirsagar, P. (2016). Professional ethics in librarianship. Knowledge Librarian, 3(1), 16-28. http://www.klibjlis.com/3.1.3.pdf
  40. Lankes, R. D. (2008). The ethics of participatory librarianship. Journal of Library Administration, 47(3-4), 233-241. https://doi.org/10.1080/01930820802186555
  41. McMenemy, D. (2007). Librarians and ethical neutrality: Revisiting the creed of a librarian. Library Review, 56(3), 177-181.
  42. Miltenoff, P. ve Hauptman, R. (2005). Ethical dilemmas in libraries: An international perspective. The Electronic Library, 23(6), 664-670.
  43. Örkmez, V. B. ve Şancı, S. (2003). Kütüphanelerde etik kurallar. Adile Günden Anısına Armağan: ÜNAK’03 Bildiriler Bilgiye Erişimde Değişen Yollar ve II. Tıbbi Bilgi Yönetimi ve Teknolojileri Sempozyumu içinde (ss. 293-306). A. Yıldızeli ve H. K. Bahşişoğlu (Ed.). Ankara: Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği.
  44. Pettegree, A. ve Der Weduwen, A. (2023). Kütüphane: Kırılgan bir tarih. B. C. Bayçifci (Çev.). İstanbul: Yeditepe.
  45. Pieper, A. (2012). Etiğe giriş. V. Atayman ve G. Sezer (Çev.). İstanbul: Ayrıntı.
  46. Rollin, B. E. (2006). Science and ethics. Cambridge: Cambridge University Press.
  47. San, A. (1969). Sansür ve kütüphaneler. Türk Kütüphaneciliği, 18(4), 236-240. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/1905/1879
  48. Shachaf, P. (2005). A global perspective on library association codes of ethics. Library & Information Science Research, 27(4), 513-533.
  49. Sefercioğlu, N. (1977). Kütüphanecilik mesleğinin yüzüncü yılı. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 26(1), 12-18. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/1732/1714
  50. Sekaran, U. ve Bougie, R. (2016). Research methods for business. (7. bs.). West Sussex: John Wiley & Sons Ltd.
  51. Severson, R. (1997). The principles of information ethics. New York: Routledge.
  52. Slote, M. (2010). Essays on the history of ethics. New York: Oxford University Press.
  53. Subaşıoğlu, F. (1997). Kütüphanecilik mesleğine etiksel bir yaklaşım. Türk Kütüphaneciliği, 11(2), 467-478. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2153266
  54. Thiruppathi, K. (2024). Librarian’s role in the digital age: Reimagining the profession in the era of information abundance. International Journal of Library and Information Science, 13(1), 1-9. https://iaeme.com/Home/journal/IJLIS
  55. Türk Kütüphaneciler Derneği [TKD]. (2025). Mesleki etik ilkeler. http://kutuphaneci.org.tr/bildirgeler/mesleki-etik-ilkeleri/
  56. Vaagan, R. W. (2012). The ethics of librarianship: An international survey. Munchen: K.G. Saur
  57. Walliman, N. (2021). Research methods: The basics. (3. bs.). London: Routledge.
  58. Wilkinson, L. (2014) Principlism and the ethics of librarianship. The Reference Librarian, 55(1), 1-25. http://dx.doi.org/10.1080/02763877.2014.853270
  59. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin.
  60. Yılmaz, M. (2007). Etik ve Kütüphanecilik. İstanbul: Beşir Kitabevi.
  61. Yılmaz, M. (2012). Ahlak ve meslek ahlakına eleştirel bir bakış. Türk Kütüphaneciliği, 26(4), 762-768. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/354/346

Lisans

Telif Hakkı (c) 2025 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Akkaya, M. A., & Çağlar, M. (2025). Üniversite Kütüphanesi Çalışanlarının Meslek Etiği Algısı ve Mesleki Etik İlkeler Farkındalığı: İzmir Üniversiteleri Örneği. Bilgi Dünyası, 26(1), 1-38. https://doi.org/10.15612/BD.2025.808